BAKI, VOA, Nailə Babazadə
Yaxın Şərqdə artan hərbi gərginliyə və Hörmüz boğazındakı yüksək təhlükəsizlik risklərinə baxmayaraq, İranın xam neft ixracı kəsilmədən davam edir. Qlobal neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ticarətinin təxminən beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazı hazırda enerji bazarlarının diqqət mərkəzindədir.
VOA xəbər verir ki, "Kpler" və "TankerTrackers" kimi real vaxt məlumat analitika şirkətlərinin məlumatlarına görə, Çin İranın xam neft ixracının 80 faizindən çoxunu qəbul edərək ölkənin ən böyük müştərisi mövqeyini qoruyur. Gərginlik artmazdan əvvəl Çin emal zavodları gündəlik 1,3–1,4 milyon barel İran nefti idxal edirdisə, davam edən münaqişələrə rəğmən fevralın 28-dən bəri ən azı 11–12 milyon barel neftin bu boğaz vasitəsilə daşındığı qeydə alınıb.
İran neftinin böyük hissəsi beynəlxalq qiymətlərlə müqayisədə endirimlə təklif olunduğu üçün ABŞ sanksiyalarından yayınan və Amerika maliyyə sistemindən kənarda fəaliyyət göstərən Çinin müstəqil neft emalı zavodları tərəfindən satın alınır. Ekspertlər qeyd edirlər ki, müharibə şəraitində neft satışının davam etməsi İranın ixracdan asılılığını və Çinin bu ölkə üçün həlledici enerji tərəfdaşı rolunu bir daha təsdiqləyir. Lakin dəniz daşımalarındakı mümkün aksamalar İranın ixracata söykənən iqtisadiyyatı üçün ən ciddi risk faktoru olaraq qalır. Hörmüz boğazının tamamilə bağlanması Tehran üçün ağır iqtisadi sınaq deməkdir.
"Wood Mackenzie" şirkətinin vitse-prezidenti Alan Gelder bildirib ki, sanksiyalara məruz qalan İran nefti alternativ ticarət kanalları vasitəsilə qlobal bazara sızmağa davam edərək "paralel bazar" quruluşu yaradıb. Bu ticarətin böyük hissəsi ABŞ dollarından kənar dövriyyə edən müstəqil zavodlar vasitəsilə həyata keçirilir və alınan neftin bir qismi Çində ehtiyat olaraq saxlanılır. Gelderin fikrincə, ABŞ və İsrailin İranın daxili infrastrukturunu hədəf almağa davam etməsi iqtisadiyyat üzərində ağır təzyiq yaradır. Qlobal bazarın gündəlik 100 milyon bareldən çox olan ümumi həcmi ilə müqayisədə sanksiyalı neft miqdarı nisbətən kiçik görünsə də, bu axın bazarda mürəkkəb balans yaradır.
Enerji bazarları üzrə mütəxəssis Vandana Hari isə vurğulayıb ki, neft ixracının davam etdirilməsi müharibə dövründə İran iqtisadiyyatını ayaqda tutan yeganə kritik sütundur. Əgər hərbi əməliyyatlar nəticəsində sivil infrastrukturla yanaşı, neft və qaz istehsalı obyektləri də dağılarsa, İran öz iqtisadiyyatını yenidən qurmaq üçün əsas gəlir kanalını tamamilə itirmək riski ilə üzləşəcək. Beləliklə, İran hazırda həm hərbi və dəniz potensialının, həm də iqtisadi gələcəyinin təhlükə altına düşdüyü çoxmənzilli bir münaqişə zonasında fəaliyyət göstərir.
