BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Kritik minerallar müasir iqtisadiyyatların, enerji sistemlərinin, müdafiə sənayelərinin və texnoloji infrastrukturların onurğa sütununu təşkil edən, lakin təchizat təhlükəsizliyi baxımından yüksək risk daşıyan elementlər və minerallar bütünüdür. Bu gün bu mineralların əhəmiyyəti yalnız ənənəvi mədənçilik fəaliyyətləri ilə məhdudlaşmayıb, qlobal geosiyasi rəqabətin və xarici siyasət strategiyalarının mərkəzində yer alacaq qədər böyümüşdür.
Böyük dövlətlərin bu resurslara olan marağının artması qlobal miqyasda dayanıqlı təchizat zəncirləri qurmaq yarışını da özü ilə birlikdə gətirmişdir. Xüsusilə inkişaf etmiş iqtisadiyyatlar, təchizat zəncirlərinin müəyyən ölkələrin (başda Çin olmaqla) inhisarında olmasından qaynaqlanan riskləri azaltmaq üçün Mərkəzi Asiya kimi alternativ bölgələrə üz tuturlar.
Mütəxəssislərin fikrincə, kritik minerallar məsələsi qlobal diplomatik gündəmdə çox sürətli bir yüksəliş nümayiş etdirmişdir.
Ən əhəmiyyətli kritik minerallar və istifadə sahələri
Kritik minerallar təqdim etdikləri xüsusiyyətlər sayəsində texnologiya və enerji keçidində əvəzedilməz bir rola malikdirlər. Bu gün ən çox tələbat görən başlıca kritik minerallar və onların istifadə sahələri bunlardır:
Litium
İstifadə sahələri- Elektrikli avtomobil batareyaları, smartfonlar, enerji saxlama sistemləri.
Əhəmiyyəti - Bərpa olunan enerjiyə keçid prosesində mühüm rol oynayır.
Kobalt
İstifadə sahələri - Batareya texnologiyaları, aviasiya sənayesi, müdafiə sənayesi.
Əhəmiyyəti - Elektrikli avtomobillərin geniş yayılması ilə tələbatı sürətlə artır.
Nadir torpaq elementləri (REEs)
İstifadə sahələri - Yarımkeçiricilər, külək turbinləri, hərbi avadanlıqlar.
Əhəmiyyəti - Texnologiyanın hər sahəsində istifadə olunur, lakin əsasən Çin tərəfindən istehsal edilir.
Qrafit
İstifadə sahələri - Batareya anodu, polad istehsalı, nüvə reaktorları.
Əhəmiyyəti - Litium-ion batareyalarının əvəzolunmaz tərkib hissəsidir.
Nikel
İstifadə sahələri - Paslanmaz polad, batareyalar, kimya sənayesi.
Əhəmiyyəti - Elektrikli avtomobil sənayesinin böyüməsi ilə tələbatı artır.
Platin və palladium
İstifadə sahələri - Avtomobil katalitik konvertorları, hidrogen yanacaq hüceyrələri.
Əhəmiyyəti - Karbon emissiyalarının azaldılmasında mühüm rol oynayır.
Qlobal təchizat problemləri
Dünyada kritik mineralların böyük bir hissəsi müəyyən bölgələrdə cəmlənmişdir. Məsələn:
Litium - Avstraliya, Çili və Argentina
Kobalt - Konqo Demokratik Respublikası
Nadir Torpaq Elementləri - Çin
Bu cəmləşmə təchizat zəncirlərində böyük risklər yaradır. Siyasi qeyri-sabitliklər, ticarət müharibələri və geosiyasi gərginliklər strateji minerallara çıxışı çətinləşdirə bilər.
Türkiyə və strateji minerallar
Türkiyə bor mədəni kimi strateji minerallar baxımından zəngin bir ölkədir. Bundan əlavə, litium və nadir torpaq elementləri mövzusunda yeni investisiyalar qoyulur. Yerli və milli resursları qiymətləndirmək Türkiyənin qlobal bazardakı rəqabət qabiliyyətini artıra bilər.
Gələcəkdə kritik mineralların rolu
2030-cu ilə qədər qlobal elektrikli avtomobil sayının 10 dəfə artması gözlənilir.
Günəş və külək enerjisi investisiyaları sürətlə böyüyür.
Ağıllı cihazlar, müdafiə sistemləri və süni intellekt texnologiyaları kritik minerallardan asılı olacaq.
Kritik minerallar gələcəyin iqtisadiyyatını formalaşdıran strateji xammallar sırasındadır. Bu qaynaqların dayanıqlı və etibarlı şəkildə təmin edilməsi həm ölkələr, həm də şirkətlər üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
