BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Uzun illər davam edən və ölkəni dağıntıya sürükləyən vətəndaş müharibəsindən sonra Suriya yeni mərhələyə daxil olub. Maraqlıdır ki, regionda ABŞ-İsrail-İran qarşıdurmasının kəskinləşdiyi bir dövrdə, əvvəllər müharibənin əsas meydanlarından biri olan bu ölkə indi özünü “təhlükəsiz zona” və strateji keçid dəhlizi kimi təqdim etməyə çalışır. Bu dəyişiklik yalnız siyasi ritorika deyil, həm də geosiyasi və iqtisadi reallıqların nəticəsidir.
Suriyaya qayıdış - müharibədən qaçanlar yenidən geri dönür
Suriya vətəndaşlarının hekayəsi regiondakı yeni reallığın simvolik nümunəsidir. 14 il davam edən müharibə dövründə suriyalılar ailələri ilə birlikdə Körfəz ölkələrində sığınacaq tapmışdılar.
Lakin ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatları nəticəsində başlayan regional müharibə vəziyyəti dəyişdi. İranın cavab hücumları Körfəz ölkələrini də risk altına saldı və nəticədə suriyalılar yenidən Suriyaya qayıtmaq məcburiyyətində qaldı.Bu fakt göstərir ki, əvvəllər təhlükəli sayılan Suriya bəzi hallarda daha sabit alternativ kimi qəbul olunmağa başlayıb.
Suriya - münaqişə meydanından geosiyasi “körpü”yə
2024-cü ilin dekabrında Bəşşar Əsədin hakimiyyətdən qovulması və yeni hökumətin qurulması ilə Suriya xarici siyasətdə yeni kurs götürüb. Ölkə rəhbərliyi həm ərəb dövlətləri, həm də Qərb ölkələri ilə münasibətləri normallaşdırmağa çalışır.
Suriya Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi Obeydə Qadbanın sözlərinə görə, ölkə artıq “regional strateji böhranların həllinin bir hissəsi” kimi çıxış edir.
Yeni rəhbərlik aşağıdakı strategiyanı seçib:
neytral mövqe tutmaq
regional münaqişələrə qoşulmamaq
tranzit və logistika mərkəzinə çevrilmək
Bu yanaşma Suriyanın əvvəlki rolundan – yəni digər dövlətlərin qarşıdurma meydanı olmasından – kəskin şəkildə fərqlənir.
Hörmüz boğazı böhranı və Suriyanın iqtisadi fürsəti
ABŞ-İsrail və İran müharibəsinin ən ciddi nəticələrindən biri Hörmüz boğazının bağlanması oldu. Bu isə dünya enerji bazarına birbaşa təsir göstərdi.
Bu şəraitdə Suriya alternativ enerji marşrutu kimi ön plana çıxdı:
İraqdan neft quru yolu ilə Suriyaya daşınır
Baniyas limanı vasitəsilə Avropaya ixrac edilir
Şimal İraq–Suriya sərhəd keçidi yenidən açılıb
Bu marşrut daha baha başa gəlir daha az effektivdir, amma böhran şəraitində real alternativ rolunu oynayır.
Suriya rəhbərliyi bu prosesi “Mərkəzi Asiya və Körfəz regionunu Avropa ilə birləşdirən təhlükəsiz arteriya” kimi təqdim edir.
Neytrallıq siyasəti - məcburiyyət, yoxsa strategiya?
Suriya həm İran, həm də İsrail ilə mürəkkəb münasibətlərə malikdir. İran Əsəd rejiminin əsas müttəfiqi idi, İsrail isə Suriyada hərbi əməliyyatlar həyata keçirib və ərazilərə nəzarət edir.
Yeni hökumət isə hər iki tərəfi “strateji rəqib” kimi qiymətləndirir.
Bu səbəbdən Suriya müharibəyə qoşulmur, Livandakı qarşıdurmaya müdaxilə etmir, regional balansı qorumağa çalışır.
Bu, klassik “realist siyasət” nümunəsidir – zəif dövlətlərin böyük güclər arasında balans yaratmaq cəhdi.
ABŞ faktorunun azalması və Suriyanın manevr imkanları
Suriyanın neytral qala bilməsinin əsas səbəblərindən biri də ABŞ hərbi mövcudluğunun azalmasıdır.
Əvvəllər ABŞ bazaları Suriyanın şərqində yerləşirdi və bu bazalar İran üçün potensial hədəf idi. Lakin ABŞ qüvvələri əhəmiyyətli dərəcədə geri çəkildi, terrorçu qruplar (İŞİD) ilə bağlı məhbuslar İraqa köçürüldü.
Nəticədə Suriya ərazisi birbaşa hücum riskindən qismən qorundu və ölkə münaqişədən kənarda qala bildi.
İqtisadi reallıq: siyasi uğur, lakin zəif iqtisadiyyat
Suriya siyasi baxımdan müəyyən üstünlüklər əldə etsə də, iqtisadi vəziyyət hələ də ağırdır.
Uzunmüddətli müharibənin dağıntıları, infrastrukturun zəifliyi, investisiya çatışmazlığı əsas problem olaraq qalır.
Əvvəllər Suriya ümid edirdi ki, Körfəz ölkələri yenidənqurmaya böyük investisiyalar yatıracaq. Lakin yeni müharibə bu ölkələrin resurslarını azaldıb, diqqəti daxili təhlükəsizlik və iqtisadiyyata yönəldib. Bu isə Suriyanın bərpa prosesini ləngidir.
Gələcək perspektivlər: logistika mərkəzi olmaq mümkündürmü?
Uzunmüddətli perspektivdə Suriya üçün əsas imkanlar dəmir yolu layihələri, qaz kəmərləri, regional ticarət marşrutları kimi investisiya imkanlarıdır.
Lakin bu layihələr illər tələb edir, siyasi sabitlikdən asılıdır, beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edir. Qısa müddətdə isə iqtisadi narazılıq artır, əhali sosial çətinliklərlə üzləşir.
Yeni Suriya – zəif, amma çevik aktor
Hazırkı vəziyyət göstərir ki, Suriya hərbi baxımdan zəifləsə də siyasi baxımdan daha praqmatik xətt seçib, regional balans siyasəti yürüdür.
Həmçinin müharibənin obyekti olmaqdan, geosiyasi oyunçuya çevrilməyə çalışır.
Lakin əsas sual açıq qalır - Suriya bu strateji mövqeyi real iqtisadi gücə çevirə biləcəkmi, yoxsa yenidən böyük güclərin qarşıdurma meydanına çevriləcək?
