BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Qlobal maliyyə sistemində son illər müşahidə olunan dəyişikliklər beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanmasından xəbər verir. Xüsusilə Çin milli valyutası olan yuanın beynəlxalq ehtiyatlarda və ticarət əməliyyatlarında daha geniş istifadə olunması artıq təkcə iqtisadi məsələ deyil, həm də geosiyasi transformasiyanın əlaməti kimi qiymətləndirilir.

Dünyanın müxtəlif ölkələrinin mərkəzi bankları Çin Xalq Bankı ilə valyuta mübadilə sazişlərini genişləndirir. Bu proses bir tərəfdən Çinlə artan ticarət əlaqələrinin nəticəsi olsa da, digər tərəfdən dollar asılılığından qurtulmaq cəhdləri ilə bağlıdır. Son illərdə tətbiq edilən genişmiqyaslı maliyyə sanksiyaları, xüsusilə bəzi dövlətlərin ehtiyatlarının dondurulması bir çox ölkələrdə ciddi narahatlıq yaradıb. Nəticədə dövlətlər maliyyə təhlükəsizliyini yalnız dollar üzərində qurmağın riskli olduğunu düşünməyə başlayıblar.

Çinlə imzalanan valyuta mübadilə mexanizmi ölkələrə yuan likvidliyi əldə etməyə imkan verir. Bu isə idxal əməliyyatlarının, investisiya layihələrinin və bank sektorunun maliyyələşdirilməsində alternativ kanal yaradır. Beləliklə, yuan tədricən yalnız Çin daxilində istifadə edilən milli pul vahidi deyil, beynəlxalq ticarətdə alternativ hesablaşma vasitəsinə çevrilir.

Hazırda dollar dünya ehtiyat valyutası statusunu qoruyur. Qlobal ehtiyatların böyük hissəsi, beynəlxalq ticarət müqavilələrinin əksəriyyəti və valyuta bazarındakı əməliyyatların əsas payı hələ də dollar üzərində qurulub. Lakin son statistik göstəricilər dolların payında mərhələli azalma olduğunu göstərir. Bu isə vahid valyuta dominantlığından çoxvalyutalı maliyyə modelinə keçidin ilkin əlamətləri kimi qiymətləndirilir.

Ekspertlər hesab edir ki, bu dəyişiklik yaxın dövrdə dolların tam zəifləməsi anlamına gəlmir. Əksinə, qarşıdakı illərdə dollar, yuan və digər böyük valyutaların paralel şəkildə fəaliyyət göstərdiyi daha balanslı maliyyə sistemi formalaşa bilər. Belə modeldə dövlətlər siyasi riskləri azaltmaq üçün ehtiyatlarını və beynəlxalq hesablaşmalarını müxtəlif valyutalar arasında bölüşdürməyə çalışacaqlar.

Yuanın yüksəlişində əsas rol oynayan bölgələrdən biri ərəb ölkələri və Afrika hesab olunur. Çin bu regionlarda iri infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsində, enerji sektorunda və sənaye investisiyalarında əsas tərəfdaşlardan birinə çevrilib. Bu səbəbdən bir sıra dövlətlər Çinlə ticarətdə yuan istifadəsini artırmağa maraq göstərir. Bu addım həm dollar ehtiyatlarına təzyiqi azalda, həm də beynəlxalq ödəniş xərclərini aşağı sala bilər.

Bununla yanaşı, yuanın dolları tam əvəz etməsinin qarşısında ciddi maneələr qalır. Çin maliyyə sistemi hələ də tam açıq hesab edilmir, kapital hərəkətləri üzərində məhdudiyyətlər mövcuddur və beynəlxalq investorların bir hissəsi Çin bazarlarını kifayət qədər şəffaf saymır. ABŞ maliyyə bazarlarının dərinliyi və yüksək likvidliyi isə dolların üstünlüyünü qoruyan əsas amillərdən biri olaraq qalır.

Enerji bazarında da dəyişiklik ehtimalı müzakirə olunur. Gələcəkdə neft və strateji məhsulların müəyyən hissəsinin yuanla qiymətləndirilməsi mümkün sayılsa da, mövcud enerji ticarəti sistemi hələ də əsasən dollar üzərində qurulub. Bununla belə, qlobal siyasi gərginliklərin və iqtisadi bloklaşmanın artması yuanın enerji ticarətindəki rolunu tədricən genişləndirə bilər.

Baş verən proseslər göstərir ki, dünya iqtisadiyyatı yeni maliyyə balansı axtarışındadır. Dövlətlər artıq yalnız iqtisadi gəlirləri deyil, siyasi və maliyyə təhlükəsizliyini də nəzərə alaraq valyuta strategiyalarını yenidən formalaşdırırlar. Yuanın yüksəlişi məhz bu dəyişən qlobal düzənin nəticəsi kimi ön plana çıxır.