BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Təşkilat-ı Məxsusə, Osmanlı dövlətində İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti daxilində Ənvər Paşaya bağlı olaraq yaradılmış gizli təşkilatdır. II Məşrutiyyət dövründən sonra 1913–1918-ci illər arasında fəaliyyət göstərmiş, kəşfiyyat və təbliğat işləri aparan bir qurum olmuşdur.
İttihad və Tərəqqinin türkçülük və islamçılıq siyasi xətti çərçivəsində həm ölkə daxilində, həm də xaricdə əks-kəşfiyyat, təbliğat, təşkilatlanma və sui-qəsd əməliyyatları həyata keçirdiyi iddia edilir. Təşkilatın adının müəllifi Mirliva Rəsim bəy olmuşdur.
Müxtəlif mənbələrə görə, 1911-ci ildən etibarən fəaliyyət göstərmiş, 17 noyabr 1913-cü ildə rəsmi şəkildə yaradılmış, 5 avqust 1914-cü ildə isə Hərbi Nazirliyə tabe rəsmi quruma çevrilmişdir. 8 oktyabr 1918-ci ildə İttihad və Tərəqqi hökumətinin hakimiyyətdən getməsi ilə birlikdə Təşkilat-ı Məxsusə də ləğv edilmişdir.
Mövcudluğu ilə bağlı mübahisələr
Təşkilat-ı Məxsusənin mövcudluğu tarixçilər arasında mübahisəlidir. Bəzi tarixçilər onun mövcud olduğunu qəbul edir, digərləri isə belə bir təşkilatın rəsmi olaraq heç vaxt yaradılmadığını iddia edirlər.
Fəaliyyət sahələri
Təşkilatın Tripolitaniyada italyanlara, Qərbi Frakiyada bolqar və yunanlara, Misir və İraqda isə ingilislərə qarşı müqavimət təşkil etdiyi qeyd olunur.
Milli Mübarizə ilə əlaqə
Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Anadolu ərazisində yaranan Qüva-yi Milliyyə, Karakol Cəmiyyəti və Müdafiə-i Hüquq kimi qurumların bir çox rəhbərlərinin Təşkilat-ı Məxsusə ilə əlaqəli olduğu qeyd edilir. Lakin bu əlaqələrin miqyası tam şəkildə araşdırılmamışdır.
Qurucu və rəhbərlik
Təşkilatın qurucusu Ənvər Paşa hesab edilir. İlk rəhbərləri arasında Süleyman Askeri bəy, daha sonra Hüsaməddin Ertürk və Halil Kut Paşa kimi şəxslər göstərilir. İdeoloji xəttini isə Dr. Bahaəddin Şakir və Dr. Nəzim formalaşdırmışdır.
Məqsədi
Son rəhbərlərdən Hüsaməddin Ertürk təşkilatın məqsədini belə izah etmişdir:
Bütün müsəlmanları vahid bayraq altında birləşdirmək (panislamizm)
Türk xalqlarını siyasi birlik halına gətirmək (pantürkizm).
Birinci Dünya Müharibəsində fəaliyyət
Təşkilatın bəzi üzvləri İraqda ingilislərə qarşı partizan fəaliyyətlər aparmış, neft obyektlərinə hücumlar təşkil etmişdir. Kutül-Əmmarə qələbəsindən sonra İran və Əfqanıstana yönəlmiş əməliyyatlar həyata keçirilmişdir.
Təşkilat-ı Məxsusə haqqında arxivlərin böyük hissəsinin məhv edildiyi iddia olunur. Buna görə də onun fəaliyyəti barədə məlumatlar əsasən şahid ifadələri, xatirələr və dolayı mənbələrə əsaslanır.
