BAKI,AzerVoice
Rusiyaya qarşı həqiqi mübarizənin sivmolu olan Coxar Musayevich
Dudayev 15 fevral 1944-cü ildə Çeçenistanda anadan
olub.
Dudayev,1944-cü ildə, Çeçenistanın Tsechoy tayfasına aid Yalkhoroy
kəndində, Çeçen-Inquş Sovet Sosialist Muxtar Respublikası (ASSR)
ərazisində doğulub , ancaq anasından və atası Musa Dudayevdən cəmi
bir neçə gün əvvəl, Lavrenti Beriyanın əmri ilə Çeçen xalqının
məcburi sürgünə göndərilməsi baş vermişdi. O, Musa və Rabiat
Dudayevin on üçüncü və ən kiçik övladı idi. İlk 13 ilini Kazaxıstan
Sovet Sosialist Respublikasında daxili sürgündə keçirib. Ailəsi
yalnız 1957-ci ildə Çeçenistana qayıda bilib. 1957-ci ildən sonra,
Çeçenlərin repatriasiyasından sonra, Çeçen-Inquşetiyada axşam
məktəbində oxuyub və elektrikçi kimi təhsil alıb. 1962-ci ildə,
Vladikavkazda iki il elektronika üzrə təhsil aldıqdan sonra, Tambov
Ali Hərbi Aviasiya Pilot Məktəbinə daxil olub və 1966-cı ildə məzun
olub. 1968-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv olub və
1971-1974-cü illərdə nüfuzlu Qoqarin Hava Qüvvələri Akademiyasında
təhsil alıb.
1991-ci ildə Dudayev Moskvanın Estoniyanın müstəqillik hərəkatını sıxışdırmaq barədəki əmrlərini rədd etdi və ardından Sovet Silahlı Qüvvələrindən istefa edərək Çeçenistana qayıtdı. O, oktyabr 1991-ci ildə keçirilən referendum nəticəsində Çeçenistan Respublikasının İçkeriya Prezidenti oldu və bir tərəfli olaraq respublikanın Sovet İttifaqından müstəqilliyini elan etdi. Birinci Çeçen Müharibəsində (1994–1996) Dudayev, Rus işğalçılarına qarşı uğurlu müqavimət təşkil etdi, amma sonunda rus hərbi aviasiyasının təyyarə zərbəsi ilə şəhid oldu. Çeçenistanın paytaxtı Qroznıy, 1996-cı ildən 2005-ci ilə qədər Dudayevin şərəfinə Coxar-Qala olaraq adlandırıldı.
1962-ci ildə Dudayev Sovet Hava Qüvvələrində xidmət etməyə
başlayıb və burada mayor-general rütbəsinə qədər yüksələrək,
ilk Çeçen generalı olub. Dudayev, Sovet Hava
Qüvvələrinin strateji bombardmançı bölməsində, Sibir və Ukraynada
xidmət edib. O, iddialara görə, Sovet–Əfqan müharibəsində
Mücahidlərə qarşı döyüşüb və bu xidmətlərinə görə Qırmızı Ulduz
Ordeni və Qırmızı Bayraq Ordeni ilə təltif olunub. Dudayev
özünü dindar bir müsəlman kimi xarakterizə edirdi və prezident
olduqdan sonra da dindar olduğunu gizləmədi.
Dudayev, 1987-ci ildə Estoniyanın Tartu şəhərində Sovet Uzaq Məsafə
Aviasiyasının 326-cı Ağır Bombardmançı Aviasiya Diviziyasının
komandiri oldu və mayor-general rütbəsinə yüksəldi. 1987-ci
ildən 1990-cı ilin martına qədər burada nüvə silahı daşıyan
uzaqmənzilli strateji bombardmançılara komandirlik
edib.
O, həmçinin Tartu garnizonunun komandiri olmuşdu. Eston dili öyrənmiş və 1990-cı ilin payızında Estoniyanın müstəqilliyinin bərpası ilə bağlı böyük tolerantlıq nümayiş etdirmişdi. Bu dövrdə, Tartu garnizonu komandiri olaraq, Estoniya televiziyasını və parlamentini bağlamaq əmrlərini görməməzliyə vurmuşdu. 1990-cı ildə, onun aviasiya bölməsi Estoniyadan geri çağırılıb və Dudayev Sovet hərbi qüvvələrindən istefa edib.
İçkeriya Prezidenti…
Oktyabr 1991-ci ildə keçirilən referendum nəticəsində Dudayev Çeçenistan Respublikasının İçkeriya Prezidenti olaraq təsdiqləndikdən sonra, o, respublikanın suverenliyini və Rusiya Federasiyasından müstəqilliyini elan etdi. 1991-ci ilin noyabrında, o zamanlar Rusiya Prezidenti Boris Yeltsin Groznıyı ələ keçirmək üçün qoşun göndərdi. Rusiya, respublikanın müstəqilliyini tanımaqdan imtina etdi, lakin “separatçılara” qarşı əlavə güc tətbiq etməyə tərəddüd etdi. Bundan sonra Çeçen-İnquş Respublikası de-fakto müstəqil bir dövlətə çevrildi.
İlkin olaraq, Dudayevin hökuməti Gürcüstanla diplomatik əlaqələr qurmuşdu və burada birinci Gürcüstan Prezidenti Zviad Gamsaxurdia tərəfindən böyük mənəvi dəstək almışdı. 1991-ci ilin sonlarında Gamsaxurdia devrildikdən sonra, o, Çeçenistana sığınacaq almış və Dudayevin Prezident kimi andiçmə mərasimində iştirak etmişdi. Qroznıda yaşadığı dövrdə, o, bölgənin müxtəlif qruplarının iştirak etdiyi ilk "Bütün Qafqaz Konfransı"nın təşkilinə də kömək etmişdi. İçkeriya, 1991-ci ildə Gürcüstan xaricində heç bir beynəlxalq olaraq tanınmış dövlət tərəfindən tanınmadı.
Çeçen-Inquş Respublikası 1992-ci ilin iyun ayında, Ossetin-Inquş münaqişəsinin artan gərginliyi fonunda iki yerə ayrıldı. 1991-ci ildə Çeçenistan öz suverenliyini elan etdikdən sonra, keçmiş Inquşetiyanın ərazisi Rusiyanın tərkibinə daxil oldu.
Qalan İçkeriya (Çeçenistan) dövləti 1993-cü ildə tam müstəqilliyini elan etdi. Həmin il, Çeçen məktəblərində rus dili tədris edilməyə son verildi və Çeçen dilinin latın əlifbası ilə yazılacağı elan olundu. Dövlət həmçinin öz pulunu və markalarını çap etməyə başladı. Dudayevin ilk sərəncamlarından biri hər bir kişiyə silah daşımaq hüququ verirdi.
1993-cü ildə Çeçen parlamenti, Dudayevin Çeçenistanın müstəqilliyini möhkəmləndirə bilmədiyi səbəbi ilə onun haqqında etimad referendumu təşkil etməyə cəhd etdi. Dudayev bununla cavab olaraq parlamenti və digər hakimiyyət orqanlarını ləğv etdi. 1994-cü ilin yazından etibarən, Rusiyanın hərbi və maliyyə dəstəyi ilə silahlı Çeçen müxalifət qrupları Dudayevin devrilməsi üçün dəfələrlə cəhd etdilər, amma uğursuz oldular.
Birinci Çeçen Müharibəsi
1994-cü il dekabrın 1-də, ruslar Qroznı aeroportunu bombalamağa başladılar və 1991-ci ildə respublika tərəfindən götürülən bəzi keçmiş Sovet təlim təyyarələrini məhv etdilər. Buna cavab olaraq, İçkeriya öz silahlı qüvvələrini səfərbər etdi. 1994-cü ilin 11 dekabrında, Dudayev və Rusiyanın Müdafiə naziri Pavel Qraçev arasında daha çox güc istifadəsindən qaçınmaq barədə razılığa gəlmələrindən beş gün sonra, Rus qoşunları Çeçenistana hücum etdi.
Qroznının süqutundan əvvəl, Dudayev prezident sarayını tərk edib, öz qüvvələri ilə cənuba doğru çəkilib və müharibəyə 1995-ci il boyunca rəhbərlik etməyə davam etdi. Rəsmi məlumatlara görə, o, Vedeno şəhərinə yaxın olan bir raket silosundan müharibəni idarə edirdi. Rusların tammiqyaslı hücumu, Dudayevin rəqiblərini onun tərəfinə çəkməyə səbəb oldu və minlərlə könüllü mobil mücahid birləşmələrinin sıralarına qatıldı.
1996-cı il aprelin 21-də, Dudayev peyk telefonundan istifadə edərkən, onun yerinin Rusiyanın kəşfiyyat təyyarəsi tərəfindən aşkar edilməsi nəticəsində, iki lazerlə idarə olunan raketlə öldürüldü. Rus təyyarəsi onun telefon danışığını ələ keçirmişdi. Həmin vaxt Dudayev, Moskva Dövlət Dumasının deputatı Konstantin Borovoy ilə danışırdı. Dudayevin yerini tapmaq və raketlə zərbə vurmaq üçün əlavə təyyarələr (Su-24MR və Su-25) göndərildi. Bu əməliyyatın dəqiq təfərrüatları Rusiyanın hökuməti tərəfindən açıqlanmayıb. Regionda olan Rus kəşfiyyat təyyarələri bir müddət boyunca peyk rabitəsini izləyərək, Dudayevin səsi ilə onun danışıq nümunələrini uyğunlaşdırmağa çalışırdılar. İddialara görə, Dudayev hava zərbəsi və partlayıcı qurğu (booby trap) kombinasiyası ilə öldürülüb. O, 52 yaşında idi.
Dudayevin ölümünü Çeçen o dövrün səhra komandiri Şamil Basayev, televiziya yayımında elan etdi. Dudayevin yerinə, onun vitse-prezidenti Zelimxan Yandarbiyev (müvəqqəti Prezident olaraq) və daha sonra, 1997-ci il seçkilərindən sonra müharibə dövründəki baş qərargah rəisi Aslan Maşxadov keçdi.
Dudayevin tarixə düşən sözləri
"Kölə, köləlikdən çıxmağa çalışmayan, kölə, ikiqat
köləliyə layiqdir."
Ağıllı qorxaq olmaqdansa, dəli cüsur olmaq yaxşıdır
Qalib gəlməyə gücün yoxdursa , itaət etməməyə gücün olsun
Bugünki ataların qorxaqlığl ehtiya adlandırsa , vaxt gələc ki,
övladlarının köləliyi sadiqliq adlandırılacq.
