BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Suriyanın devrilmiş hakimiyyəti dövründə ölkənin baş müftisi olmuş Əhməd Bədrəddin Həssunun Dəməşqdə Dördüncü Cinayət Məhkəməsində mühakimə olunması Suriyada müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlərə görə hüquqi məsuliyyətin sərhədləri ilə bağlı mühüm müzakirələrə səbəb olub.

Məhkəmə prosesi zorakılıq əməllərini birbaşa törətməyən, lakin onlara dini və siyasi legitimlik qazandırdığı iddia edilən şəxslərin cinayət məsuliyyətinin necə qiymətləndirilməsi məsələsini gündəmə gətirib.

Beynəlxalq cinayət hüququnda müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlər üzrə məsuliyyət, adətən, cinayəti törədən şəxslərə – atəş açan hərbçilərə, işgəncə verən istintaq əməkdaşlarına və əmrləri verən komandirlərə şamil edilir.Əhməd Həssun məhkəməsi

Əhməd Həssunla bağlı iş isə fərqli hüquqi müstəvidə qiymətləndirilir. İttiham tərəfi onun silahlı əməliyyatlarda iştirak etdiyini və ya hərbi əmrlər verdiyini iddia etmir. İstintaqın mövqeyinə görə, Həssunun zorakılıq kampaniyasına töhfəsi tutduğu rəsmi dini vəzifə, ictimai çıxışları və simvolik nüfuzu vasitəsilə həyata keçirilib.

İyunun 25-də Dəməşqdə başlayan ilk məhkəmə iclası da məhz Suriya məhkəmələrinin bu cür məsuliyyəti hüquqi müstəvidə necə qiymətləndirə biləcəyi məsələsini ön plana çıxarıb.

İttiham tərəfi hesab edir ki, kütləvi zorakılıq sistemi yalnız cinayətləri törədən şəxslərdən ibarət olmur. Bu sistemə zorakılığı qanuniləşdirən, ona ideoloji və dini əsas verən, müəyyən əhali qruplarını hüquqi və mənəvi müdafiədən məhrum edən, eyni zamanda silahlı qüvvələri və təhlükəsizlik strukturlarını bu istiqamətdə təşviq edən şəxslər də daxildir.

Məhkəmədə təqdim olunan ittiham aktına əsasən, Əhməd Həssun baş müfti olduğu dövrdə ordu və təhlükəsizlik qurumlarının əməkdaşları qarşısında çıxışlar edib, Hələbin şərq hissəsində və İdlibdə yaşayan mülki əhali barədə ictimai bəyanatlar səsləndirib, həmçinin hərbi əməliyyatlarda iştirak edən və ya onları dəstəkləyən xarici hərbi qüvvələrin rəhbərləri və bölmələri haqqında müsbət fikirlər ifadə edib.

Məhkəmənin əsas vəzifəsi bu hərəkətlərin müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlərdə iştirak kimi qiymətləndirilib-qiymətləndirilməyəcəyini müəyyənləşdirməkdir. Əks halda, bu bəyanatlar yalnız siyasi baxımdan qınanılsa da, beynəlxalq cinayət hüququ baxımından məsuliyyət yaratmaya bilər.

Hüquqi qiymətləndirmə mürəkkəbdir

Hüquqşünasların fikrincə, əsas çətinlik "təhrik" anlayışının hüquqi qiymətləndirilməsi ilə bağlıdır.

Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin əsasını təşkil edən Roma Əsasnaməsinin 25-ci maddəsinin 3-cü bəndinin "e" yarımbəndinə əsasən, yalnız soyqırımı cinayəti ilə bağlı açıq və birbaşa təhrik ayrıca cinayət tərkibi hesab olunur.

Müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlər üzrə isə beynəlxalq hüquq təhriki ayrıca cinayət kimi deyil, cinayətdə iştirak formalarından biri kimi qiymətləndirir.

Belə hallarda məsuliyyət əmr vermək, təşviq etmək, təhrik etmək, kömək göstərmək və ya ayrı-seçkilik xarakterli hücumların həyata keçirilməsinə yardım göstərmək kimi hüquqi mexanizmlər çərçivəsində müəyyən edilir.

Bu səbəbdən məhkəmə yalnız "təhrik edib" ifadəsi ilə kifayətlənə bilməz.

Hakimlər müəyyən etməlidirlər ki, ittiham Suriyanın milli cinayət qanunvericiliyində nəzərdə tutulan təhrik cinayətinə əsaslanır, yoxsa beynəlxalq hüquqda nəzərdə tutulan müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlərdə iştirak formasına söykənir.

Hüquqşünaslar hesab edirlər ki, bu iki yanaşmanın qarışdırılması gələcəkdə hökmün apellyasiya instansiyasında mübahisələndirilməsinə səbəb ola bilər.

Mövcud faktlar əsasında beynəlxalq hüquq baxımından ən əsaslandırılmış yanaşma Həssunun konkret müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlərdə təhrik və ya yardım yolu ilə iştirak etməsinin araşdırılması hesab olunur.

Bundan əlavə, ayrı-seçkilik niyyəti və müvafiq hüquqi kontekst sübuta yetirilərsə, siyasi motivli təqib insanlığa qarşı cinayət kimi də qiymətləndirilə bilər.

Nitqin özü məsuliyyət üçün kifayət etmir

Mütəxəssislər bildirirlər ki, hər iki hüquqi yanaşmanın tətbiqi üçün yalnız sərt və ya təhqiramiz çıxışların olması kifayət deyil.

İttiham olunan çıxışlarla onları dinləyən konkret silahlı qruplar arasında əlaqə, həmin çıxışların vaxtı, konkret cinayət hadisələri və cinayətlərin ümumi xarakteri hüquqi baxımdan sübuta yetirilməlidir.

Bu baxımdan təhlükəsizlik qüvvələri və hərbi qulluqçular qarşısında edilmiş çıxışlar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Silahlı şəxslərə yönəlmiş dini və siyasi bəyanatlar geniş ictimaiyyətə ünvanlanmış adi çıxışlardan fərqli hüquqi qiymətləndirilir.

Baş müfti vəzifəsi dini nüfuz və dövlət institutları ilə bağlı simvolik səlahiyyət verdiyi üçün həmin vəzifədə səsləndirilən fikirlərin təsir imkanları da daha geniş hesab olunur.

Bununla belə, hüquqşünaslar vurğulayırlar ki, vəzifənin özü cinayət məsuliyyəti yaratmır.

Məhkəmə konkret bəyanatların silahlı şəxslər tərəfindən zorakılığa icazə və ya təşviq kimi qəbul olunduğunu və bunun konkret cinayətlərlə əlaqəsinin mövcud olduğunu sübut etməlidir.

Ümumi ittiham hüquqi baxımdan risklidir

Mütəxəssislərin fikrincə, iş üzrə ən böyük hüquqi risk səbəb-nəticə əlaqəsinin həddindən artıq geniş şərh edilməsidir.

İlk məhkəmə iclasında təqdim olunan ittiham materiallarında Həssunun çıxışlarının kütləvi qətllərə, zorla yoxa çıxmalara və şəhərlərin dağıdılmasına töhfə verdiyi iddia olunur.

Belə yanaşma siyasi baxımdan anlaşılan olsa da, hüquqi baxımdan kifayət qədər mürəkkəb hesab edilir.

Çünki fərdi cinayət məsuliyyəti bütün repressiya sisteminə görə ümumi məsuliyyət deyil, yalnız konkret cinayətlərə göstərilən əsaslı töhfəyə görə müəyyən edilə bilər.

Hüquqşünasların fikrincə, iş yalnız hər bir çıxışın konkret ittiham maddəsi, hüquqi əsaslandırma, auditoriya və konkret cinayət epizodu ilə ayrıca əlaqələndirilməsi halında hüquqi baxımdan dayanıqlı ola bilər.

Belə yanaşma məhkəmə prosesinin siyasi mühakiməyə çevrilməsinin qarşısını ala və onu hüquqi məsuliyyətin müəyyən edilməsinə xidmət edən cinayət işi kimi formalaşdıra bilər.

Məhkəmə Suriyanın yeni hüquq sistemi üçün sınaq hesab olunur

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Əhməd Həssunun məhkəməsi Suriyanın yeni məhkəmə sisteminin kütləvi zorakılığı legitimləşdirən, lakin onu birbaşa icra etməyən şəxslərin məsuliyyətini müəyyən etmək qabiliyyətinin mühüm sınağı olacaq.

Bu baxımdan prosesin uğuru yalnız hökmün çıxarılması ilə deyil, məhkəmənin milli qanunvericilikdə nəzərdə tutulan təhrik anlayışı ilə beynəlxalq cinayət hüququnda iştirak formalarını dəqiq fərqləndirməsi, hər bir bəyanatı konkret cinayətlə əlaqələndirməsi və qanunçuluq prinsipinə tam riayət etməsi ilə ölçüləcək.

Hüquqi baxımdan əsaslandırılmış qərar qəbul ediləcəyi təqdirdə, bu proses Suriyada kütləvi cinayətlərin legitimləşdirilməsində rol oynayan şəxslərin cinayət məsuliyyəti ilə bağlı ilk mühüm məhkəmə presedentlərindən birinə çevrilə bilər.

Əks halda, məhkəmə ictimai narazılığı müəyyən qədər aradan qaldırsa belə, gələcəkdə beynəlxalq hüquqi qiymətləndirməyə davam gətirəcək nümunə formalaşdıra bilməyəcək.