ABŞ Prezidenti Donald Trampın Hörmüz boğazının ABŞ ərazisinə qatılacağı ilə bağlı açıqlaması Vaşinqton tərəfindən sonradan “zarafat” kimi təqdim edilib. ABŞ rəsmisinin bu açıqlamanı düzəltməsi isə onsuz da gərgin olan Yaxın Şərqdə siyasi ritorikanın nə qədər təhlükəli həddə çatdığını bir daha gündəmə gətirib.
Dünyanın ən güclü hərbi qüvvəsinə malik ölkəsinin prezidentinin strateji əhəmiyyət daşıyan Hörmüz boğazı ilə bağlı belə açıqlama verməsi beynəlxalq ictimaiyyətdə ciddi suallar yaradıb. Xüsusilə də ABŞ rəhbərinin əvvəlki sərt bəyanatları fonunda hansı açıqlamanın real təhdid, hansının isə siyasi ritorika və ya zarafat olduğunu müəyyənləşdirmək çətinləşir.
Son dövrdə Vaşinqtondan İranın fars sivilizasiyasına qarşı sərt təhdidlər səsləndirilib, Avropa ölkələri və onların liderləri də ABŞ prezidentinin kəskin tənqidlərinin hədəfinə çevrilib. Hərbi qarşıdurmanın daha geniş miqyas alacağı ilə bağlı xəbərdarlıqlar isə bölgədə onsuz da yüksək olan gərginliyi artırır.
Bununla belə, bölgədə davam edən müharibənin real nəticələri hələ də tam aydın deyil. Dənizlərdə hərbi donanmaların, regionda isə müxtəlif hərbi qüvvələrin cəmləşməsinə baxmayaraq, tərəflərdən heç birinin müharibəni həlledici şəkildə başa çatdırdığı görünmür.
İran ABŞ-ın böyük hərbi üstünlüyünə baxmayaraq müqavimət göstərməyə çalışır. Lakin uzunmüddətli qarşıdurmanın İran iqtisadiyyatına yaratdığı və yarada biləcəyi təzyiq də əsas suallardan biridir. Hərbi müqavimətin davam etdirilməsi iqtisadiyyatın illərlə ağır yük altında qalması ilə nəticələnərsə, bunun hansı tərəf üçün qələbə hesab ediləcəyi mübahisə doğurur.
Mövcud vəziyyət həm də müharibələrin necə başladığı və necə nəzarətdən çıxdığı barədə tarixi nümunələri xatırladır. Bəzən böyük qarşıdurmalar kiçik hadisələr, şayiələr və yanlış məlumatlar üzərindən başlayır. Livan vətəndaş müharibəsi zamanı baş verən proseslər və 1860-cı ildə druzlarla maronitlər arasında yaşanan qarşıdurma bunun tarixi nümunələri sırasında göstərilir. Həmin qarşıdurmada təxminən 60 min insan həyatını itirmişdi.
Bu nümunələr göstərir ki, müharibə başladıqdan sonra onun ilkin səbəbi çox vaxt arxa plana keçir və qarşıdurma öz məntiqini formalaşdırmağa başlayır. Tərəflərin hər yeni addımı növbəti reaksiyaya, reaksiyalar isə daha geniş toqquşmaya səbəb ola bilir.
Hazırkı böhranda diplomatik kanalların vəziyyəti də qeyri-müəyyən olaraq qalır. ABŞ diplomatlarının, İranın xarici işlər nazirinin və danışıqlar qrupunun prosesdən kənarda qalmaması qarşıdurmanın siyasi həll imkanlarının hələ tam tükənmədiyini göstərir. Lakin tərəflərin bir-birinin açıqlamalarını davamlı şəkildə təkzib etməsi vəziyyətin nə qədər mürəkkəb olduğunu ortaya qoyur.
Hörmüz boğazı ətrafında səslənən “zarafat” isə daha geniş problemin yalnız bir hissəsidir: müharibə şəraitində sözlə real addım arasındakı sərhəd getdikcə daha təhlükəli şəkildə bulanıqlaşır.
