Zaman imperiyaları, taxt-tacları və hökmdarları unudulmağın tozlu səhifələrinə gömsə də, əqidəsi uğrunda ölməyi bacaranların adı əsrləri aşıb gəlir. İslam hüquq və fikir tarixinin dörd təməl daşı - Əhməd ibn Hənbəl, Məhəmməd ibn İdris əş-Şafii, Əbu Hənifə ən-Numan və Malik ibn Ənəs fərqli coğrafiyalarda, fərqli talelərlə yaşasalar da, eyni amal uğrunda can qoyub, ardınca ağlayan bütöv bir ümmət qoyub getdilər.

Qamçılar altında əyilməyən dağ: İmam Əhməd ibn Hənbəl

Hicri 164-cü ildə Bağdadda dünyaya göz açanda boynuna yetimlik bükülmüşdü. Bir hədis ardınca İraqdan Yəmənədək uzanan səhraları piyada addımlayan Əhməd ibn Hənbəl üçün ən böyük sınaq xilafət sarayının təzyiqləri oldu. Dövrün xəlifələri alimləri "Quranın məxluq olması" fikrini qəbul etməyə məcbur edəndə, çoxları can qorxusundan susdu. İmam Əhməd isə polad iradəsi ilə zindanları və cəlladların qamçılarını qarşıladı. Dəfələrlə huşunu itirənədək döyüldü, zəncirləndi, amma dodaqlarından yalnız bircə kəlmə düşmədi: "Mənə Allahın Kitabından və Rəsulunun Sünnəsindən dəlil gətirin!"

Hicri 241-ci ildə xəstəlik onu yatağa salanda Bağdad nəfəsini dərib gözləyirdi. O gün şəhər boşaldı, bazarlar bağlandı, yüz minlər küçələrə axışdı. İmamın vaxtilə dediyi o məşhur söz reallığa çevrildi: "Bizimlə sizin aranızdakı fərq cənazə günü bilinəcək".

İmam Şafii

Hicri 150-ci ildə Qəzzanın yoxsul bir guşəsində yetim doğulan balaca Məhəmməd kağız almağa belə imkan tapmırdı. O, elmin incilərini heyvan sümükləri, dərilər və xurma lifləri üzərinə həkk edirdi. Bədəvi qəbilələrində bəlağət öyrənən, hafizəsi dillər əzbəri olan gənc sonralar Məkkədən Qahirəyə qədər bütün İslam dünyasının parlaq ulduzuna çevrildi.

Hicri 204-cü ildə Misirdə ölüm yatağında inildəyərkən belə tələbələri onun ətrafından çəkilmirdi. Dünyadan köçdüyü an dediyi o son misralar tarixin yaddaşına bir fəryad kimi yazıldı: "Artıq dünyadan köçürəm, qardaşlardan ayrılıram, ölüm qədəhindən içirəm... Bilmirəm ruhum cənnətə gedəcək onu təbrik edim, yoxsa cəhənnəmə gedəcək ona təziyə deyim".

Sarayın qızılına uymayan tacir: İmam Əbu Hənifə

Kufə bazarında ipək satan o parlaq zəkalı gənc - Nüman ibn Sabit elmə yönələndə dövrünün ən qüdrətli fiqh dühasına çevriləcəyini bəlkə də heç kim təxmin etmirdi. Xəlifə Əbu Cəfər əl-Mənsur ona dövlətin ən uca pilləsi olan baş qazilik kürsüsünü təklif edəndə, o, vicdanını hakimiyyətə satmaqdan imtina etdi.

Əqidəsinin bədəlini zindanın soyuq divarları arasında, ağır təzyiqlər altında ödədi. Hicri 150-ci ildə Bağdad zindanında son nəfəsini verən bu böyük mütəfəkkirin cənazəsinə toplaşan insan seli, bir insanın prinsip uğrunda necə ölməzlik qazandığının canlı sübutu oldu.

İmam Malik

Hicri 93-cü ildə Peyğəmbər şəhəri Mədinədə doğulan Malik ibn Ənəs hədis elminə elə bir ehtiram bəsləyirdi ki, dərsə oturmazdan əvvəl qüsl alar, ən gözəl libaslarını geyinər, ətirlənərdi. Hökmdarların, xəlifələrin qarşısında diz çökdüyü bu böyük şəxsiyyətin ən böyük ucalığı bilmədiyi məqamda çəkinmədən "Bilmirəm" deyə bilmək cəsarəti idi.

Hicri 179-cu ildə qələmə aldığı "əl-Muvatta"sını ümmətə əmanət qoyaraq çox sevdiyi Mədinə torpağında, Bəqi qəbiristanlığında əbədi yuxuya getdi.

Bədənləri torpağa qarışsa da, əqidə və elmləri min ildən çoxdur ki, məscidlərin günbəzləri altında, mədrəsələrin otaqlarında və milyonların qəlbində diri qalmaqda davam edir.