Şərqi Asiyada təhlükəsizlik mühitinin sürətlə dəyişməsi, Çin və Şimali Koreyanın hərbi potensialının güclənməsi, habelə Pekin, Moskva və Pxenyan arasında hərbi əməkdaşlığın dərinləşməsi fonunda Yaponiya müdafiə siyasətində yeni mərhələyə qədəm qoyur. İkinci Dünya müharibəsindən sonra qəbul edilən konstitusiyanın hərbi fəaliyyətə qoyduğu onilliklər boyu davam edən sərt məhdudiyyətlərdən sonra Tokio bu gün genişmiqyaslı regional böhranlar ehtimalına qarşı müdafiə və texnoloji imkanlarını artırmağa daha qərarlı görünür.

Bu dəyişikliklər Şərqi Asiyada Çinlə Yaponiya arasında birbaşa, ABŞ və müttəfiqlərinin cəlb olunacağı daha geniş miqyasda, yaxud Koreya yarımadasında və Çinin "geri qaytaracağını" bəyan etdiyi Tayvan ətrafındakı proseslər nəticəsində toqquşma risklərinin artdığı bir dövrə təsadüf edir.

Çin Afrikada kiminlə vuruşur?

Tarixən Çin və Yaponiya 1894-cü ildən bəri üç dəfə müharibə edib, lakin İkinci Dünya müharibəsinin yekunu iki güc arasındakı münaqişəyə son qoymuş kimi görünürdü. Yaponiya dağıdılmış vəziyyətdə müttəfiqlərin nəzarətinə keçərək müharibəni milli siyasət aləti kimi rədd edən pasifist konstitusiya qəbul etmişdi; Çin isə rəqabət apara biləcək hərbi gücə malik olmayan yoxsul kənd təsərrüfatı ölkəsi idi. Lakin son 30 ildə vəziyyət köklü şəkildə dəyişib: Çin böyük iqtisadi və hərbi gücə çevrilib, tərəflər arasında Senkaku (Çin adı ilə Dyaoüydo) adaları, Cənubi Çin dənizi və Tayvanın gələcəyi üzrə fikir ayrılıqları kəskinləşib. Tokio Çinin hərbi ekspansiyasını strateji çağırış, Pekin isə Yaponiya-ABŞ ittifaqını və Yaponiyanın hərbi güclənməsini öz regional iddialarına maneə kimi görür.

Çin təhdidlərin önündədir

"Yaponiyanın müdafiəsi 2026" hesabatı Çini Tokionun üzləşdiyi ən böyük təhlükəsizlik çağırışı və "ən böyük strateji problem" kimi xarakterizə edir. Sənəddə Çinin hərbi xərclərinin sürətli artımı və Yaponiya arxipelaqı, xüsusən Senkaku adaları ətrafındakı aktivliyi vurğulanır.

Tayvan boğazı isə ən təhlükəli gərginlik mənbəyidir. Çin güc tətbiqini istisna etmir, Yaponiya isə adadakı hər hansı böhranın öz təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edəcəyini bəyan edir. Yaponiya Baş naziri Sanaye Takaiçinin Çinin Tayvana mümkün hücumu Yaponiyanın təhlükəsizliyini təhdid edərsə, Özünümüdafiə Qüvvələrindən istifadə oluna biləcəyinə dair bəyanatı Pekinin kəskin etirazına səbəb olmuşdu. Bununla yanaşı, dənizdə və havada hərbi gəmilərin və təyyarələrin gündəlik təması qəsdən törədilməyən hərbi insident və toqquşma risklərini artırır.

Şimali Koreya və Rusiya faktoru

Yaponiya Şimali Koreyanı nüvə və raket proqramlarına görə "ciddi və qaçılmaz" təhlükə hesab edir. Pxenyanın arsenalındakı müasir raketlər Yaponiya ərazisini asanlıqla hədəfə ala bildiyi üçün Tokio erkən xəbərdarlıq və raketdən müdafiə sistemlərini gücləndirir. Şimali Koreyanın Cənubi Koreyanı rəsmən əsas düşmən elan etməsi Koreya yarımadasında artilleriya atəşi və ya raket zərbələri ilə başlayıb beynəlxalq münaqişəyə çevrilə biləcək müharibə riskini saxlayır.

Rusiyanın xüsusilə mübahisəli Kuril adaları yaxınlığındakı hərbi fəallığı da narahatlıq doğurur. Tokio Ukraynadakı müharibəni regional ixtilafların genişmiqyaslı toqquşmaya çevrilməsi nümunəsi kimi görür. Rusiya ilə Çin və Rusiya ilə Şimali Koreya arasında hərbi əməkdaşlığın, birgə təlimlərin artması bu qorxuları daha da dərinləşdirir.

Yaponiya hərbi gücünü yenidən qurur

Mürəkkəb təhlükəsizlik mühiti qarşısında Yaponiya 2023-cü ildən etibarən müdafiə xərclərini ÜDM-in təxminən 2 faizinə çatdırmaq istiqamətində iş aparır. Hökumət bu addımı təkcə müdafiə tədbiri deyil, həm də iqtisadiyyatı, innovasiyaları və yerli startapları dəstəkləyən vasitə kimi təqdim edir.

Maliyyələşmə çərçivəsində 1000 kilometrdən uzaq məsafədəki hədəfləri vura bilən raketlər, pilotsuz uçuş aparatları və ağıllı silahlar hazırlanır. Əsas diqqət süni intellekt, kibertəhlükəsizlik və informasiya müharibəsi kimi müasir sahələrə yönəldilir. Tokio həmçinin "SHIELD" hava hücumundan müdafiə sistemini inkişaf etdirir və xarici asılılığı azaltmaq üçün yerli müdafiə istehsalı bazasını genişləndirir.

Mümkün 3 müharibə ssenarisi

Çin və Yaponiya arasında qarşıdurma üçün 3 əsas ssenari proqnozlaşdırılır:

Mübahisəli adalar ətrafında birbaşa toqquşma və ya dənizdə/havada təsadüfi hərbi insident.

Tayvan üstündə ABŞ və Çin arasında müharibənin başlaması və Yaponiyanın Vaşinqtonun müttəfiqi kimi münaqişəyə daxil olması.

Koreya yarımadasında Çin, Yaponiya və ABŞ-nin birbaşa və ya dolayısı ilə cəlb olunacağı böhranın yaranması.

Region ölkələri arasındakı güclü iqtisadi asılılıq və nüvə çəkindirmə faktoru səbəbindən genişmiqyaslı çoxtərəfli müharibə ehtimalı nisbətən aşağı qiymətləndirilsə də, lokal toqquşmaların, kiberhücumların və dəniz insidentlərinin tez bir zamanda eskalasiya riski qalmaqdadır. Yaponiya sursat ehtiyatlarını artırır, sığınacaqları və hərbi bazaları möhkəmləndirir. Şərqi Asiyadakı silahlanma yarışı Yaponiyanın regional sülhü artıq zəmanətli görmədiyini, Çin, Şimali Koreya və Rusiyadan gələn eynivaxtlı strateji təzyiqlərə qarşı uzunmüddətli müqavimətə hazırlaşdığını göstərir.