BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Ankarada keçiriləcək NATO-nun 36-cı Zirvə Toplantısı çərçivəsində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında gözlənilən görüş alyansın gələcəyi və regional təhlükəsizlik baxımından ən mühüm hadisələrdən biri hesab olunur. Görüşdə ikitərəfli münasibətlərdən tutmuş Ukrayna müharibəsi, İran məsələsi və müdafiə sənayesi əməkdaşlığına qədər bir sıra strateji mövzuların müzakirə ediləcəyi gözlənilir.

Türkiyə sammit münasibətilə simvolik addım olaraq nominal dəyəri 5 lirə olan xatirə sikkəsini dövriyyəyə buraxıb. Bununla yanaşı, sammit NATO daxilində əməkdaşlığın gücləndirilməsi və mövcud fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Şəxsi münasibətlər ikitərəfli əlaqələrə necə təsir edir?

Donald Tramp prezidentliyi dövründə dəfələrlə Rəcəb Tayyib Ərdoğanı "dost" və "müstəsna lider" adlandırıb. ABŞ Prezidenti NATO sammitində iştirak qərarını da məhz Ərdoğanın ev sahibliyi ilə əlaqələndirib.

Müşahidəçilərin fikrincə, iki lider arasında şəxsi münasibətlər Türkiyə ilə ABŞ arasında hərbi, diplomatik və strateji əməkdaşlığın genişlənməsində mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, ekspertlər hesab edirlər ki, ölkələr arasında bəzi ciddi fikir ayrılıqları hələ də aradan qalxmayıb.

Ankara ilə Vaşinqton arasında hansı əsas fikir ayrılıqları mövcuddur?

Ərdoğan və Trampın görüşündə uzun müddətdir gündəmdə olan bir sıra mübahisəli məsələlərin müzakirəsi gözlənilir.

Əsas mövzulardan biri ABŞ-ın Türkiyəni Rusiyadan "S-400" hava hücumundan müdafiə sistemləri aldığına görə "F-35" qırıcı proqramından çıxarması və 2020-ci ildə tətbiq etdiyi sanksiyalardır.

Gündəmdə olacaq digər məsələ ABŞ-da Türkiyənin dövlət bankı olan "Halkbank" barəsində davam edən məhkəmə prosesidir. Bank ABŞ-ın İrana qarşı tətbiq etdiyi sanksiyaların pozulması ilə bağlı ittiham olunur.

Bundan əlavə, Suriyada fəaliyyət göstərən kürd silahlı qruplaşmalarına ABŞ-ın göstərdiyi dəstək də uzun illər Ankara ilə Vaşinqton arasında əsas fikir ayrılığı mövzularından biri olub. Türkiyə bu qüvvələri PKK terror təşkilatının davamı hesab edir.

İran məsələsi gündəmdə olacaqmı?

Görüş ABŞ ilə İran arasında iyun ayında imzalanmış qarşılıqlı anlaşma memorandumundan sonra keçirilir. Sənədə əsasən, döyüş əməliyyatlarının dayandırılması, ABŞ-ın İran üzərində tətbiq etdiyi dəniz blokadasının aradan qaldırılması və Hörmüz boğazının yenidən beynəlxalq gəmiçiliyə açılması nəzərdə tutulur.

Bununla belə, ABŞ administrasiyası müttəfiqlərinin Hörmüz boğazında təhlükəsizliyin təmin edilməsində daha fəal rol oynamasını istəyir.

Türkiyə isə İran məsələsində balanslaşdırılmış siyasət yürüdərək diplomatik həll yolunu dəstəkləyir. Xarici işlər naziri Hakan Fidan bildirib ki, Vaşinqton və Tehran yekun razılaşmaya nail olmaq niyyətində olsalar da, İranın nüvə proqramı, sanksiyaların ləğvi və Hörmüz boğazında gəmiçiliyin təhlükəsizliyi kimi məsələlər üzrə danışıqlar davam etdirilməlidir.

Ukrayna müharibəsi ilə bağlı hansı mesajlar verilə bilər?

Türkiyə Rusiya-Ukrayna müharibəsi boyunca vasitəçi rolunu qoruyub saxlayıb və həm Moskva, həm də Kiyevlə birbaşa dialoq aparan nadir ölkələrdən biri olaraq qalır.

Ankara yeni sülh danışıqlarına ev sahibliyi etməyə hazır olduğunu bəyan edib. Hakan Fidan hər iki tərəfin danışıqlara açıq olduğunu, lakin prosesin irəliləməsi üçün ABŞ-ın dəstəyinin vacib olduğunu bildirib.

Donald Tramp isə NATO sammiti ərəfəsində Ukrayna müharibəsinin başa çatdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılacağına inandığını ifadə edib.

Sammit çərçivəsində NATO müttəfiqlərinin Ukraynaya 70 milyard avro həcmində hərbi texnika, təlim və digər yardımlar göstərməyə dair öhdəliklərini təsdiqləməsi gözlənilir.

NATO daxilində əsas mübahisələr nələrdir?

Sammit ABŞ-ın Avropadakı təhlükəsizlik öhdəliklərini azaltmağa çalışdığı və Avropa ölkələrindən müdafiə xərclərini artırmağı tələb etdiyi dövrə təsadüf edir.

NATO üzvləri ümumi daxili məhsulun 5 faizinin müdafiəyə yönəldilməsi barədə razılıq əldə etsələr də, bütün ölkələr bu hədəfə çatmayıb.

Türkiyə müdafiə xərclərinin artırılmasını dəstəkləyir, lakin bunun alyans üzvləri arasında ədalətli bölüşdürülməsini, həmçinin Avropanın müdafiə təşəbbüslərində Ankaranın daha fəal iştirakını istəyir.

Türkiyə müdafiə sənayesində hansı hədəfləri qarşıya qoyur?

Ərdoğanın Trampla görüşündə müdafiə sənayesi əməkdaşlığının genişləndirilməsi əsas mövzulardan biri olacaq.

Ankara ABŞ sanksiyalarının ləğvini, "F-35" proqramına yenidən qoşulmağı və NATO daxilində müdafiə sənayesi məhsullarının ticarətinə qoyulan məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasını istəyir.

Sammitlə paralel keçiriləcək müdafiə sənayesi forumunda on milyardlarla dollar dəyərində yeni müqavilələrin elan ediləcəyi gözlənilir.

Türkiyə eyni zamanda Avropanın "SAMP/T" hava və raketdən müdafiə sisteminin əldə olunması istiqamətində danışıqları davam etdirir. Bu sistem Ankaranın yaratmağı planlaşdırdığı "Polad Qübbə" çoxqatlı hava müdafiə şəbəkəsinin əsas elementlərindən biri hesab olunur.

NATO Hərbi Komitəsinin sədri Cüzeppe Kavo Draqonenin sözlərinə görə, Türkiyədə fəaliyyət göstərən təxminən 4 min müdafiə sənayesi şirkəti, 100 mindən çox mühəndis və texniki mütəxəssis, eləcə də ölkənin dünyanın ən böyük silah ixracatçılarından biri olması Ankaranı alyans üçün strateji tərəfdaşlardan birinə çevirir.