BAKI,VOA,BookHUB – Oxu və düşün
"Kəlilə və Dimnə" əsərinin kökləri antik Hindistana dayanır və əsl müəllifi olaraq hind filosofu Beydəba qəbul edilir. Beydəba bu əsəri dövrünün zalım hökmdarı Dabşəlimi düzgün idarəetməyə, ədalətə və müdrikliyə dəvət etmək üçün qələmə almışdır. Əsər VI əsrdə fars dilinə, VIII əsrdə isə İbn əl-Müqəffa tərəfindən ərəb dilinə tərcümə edilərək İslam dünyasında və sonradan Avropada böyük şöhrət qazanmışdır. Beydəba öz fikirlərini birbaşa deməkdən çəkinərək, onları heyvanların dili ilə ifadə etmiş, bununla da dünya ədəbiyyatında təmsil (fabl) janrının əsasını qoymuşdur. Müəllifin fəlsəfəsinə görə, zəka və hiyləgərlik arasındakı incə xətti dərk etmək həm fərdin, həm də dövlətin xilası üçün şərtdir. O, insan xarakterinin bütün mənfi və müsbət tərəflərini heyvan obrazları vasitəsilə güzgü kimi oxucuya nümayiş etdirir. Beydəbanın dili sadə olsa da, hər bir hekayənin altında dərin siyasi və etik qatlar gizlənir. Bu əsər əsrlər boyu şahzadələrin tərbiyə olunması üçün bir dərslik kimi istifadə edilmişdir. Müəllif sübut edir ki, güc yalnız zəka və ədalətlə birləşdikdə faydalı ola bilər. Onun yaradıcılığı insan psixologiyasının dəyişməz olduğunu və min illər əvvəlki nəsihətlərin bu gün də aktual qaldığını göstərir. Beydəba dünya ədəbi irsinin ən sirli və ən təsirli simalarından biri kimi hər bir nəslin düşüncə tərzinə öz möhrünü vurmuşdur.
"Kəlilə və Dimnə" – heyvanların dili ilə insanların dünyasını anladan, dostluq, xəyanət, siyasət və hikmət haqqında unikal bir topludur.
İki çaqqalın simvolik mübarizəsi Kitab adını əsərin əsas qəhrəmanları olan iki çaqqaldan alır: Kəlilə və Dimnə. Kəlilə dürüstlüyü, qənaətcilliyi və sülhsevərliyi təmsil etdiyi halda, Dimnə şöhrətpərəstliyi, hiyləgərliyi və yüksəlmək üçün hər cür fitnəyə əl atan obrazdır. Onların aslanın (hökmdarın) sarayındakı macəraları əslində saray çəkişmələrinin və insan ehtiraslarının mikromodelidir.
Hekayə içində hekayə (Çərçivə quruluşu) Əsərin ən maraqlı tərəfi "min bir gecə" üslubunda olmasıdır; bir hekayənin içindən digər bir ibrətamiz hekayə doğur. Bu üsul oxucunun diqqətini daim oyaq saxlayır və hər bir vəziyyət üçün alternativ çıxış yolları təklif edir. Məsələn, tısbağa ilə meymunun, göyərçinlərlə siçanın dostluğu vasitəsilə "birliyin gücü" və "dost seçiminin əhəmiyyəti" dərsləri verilir.
Siyasi və əxlaqi dərslər Kitabın hər bölməsi bir suala cavab axtarır: Bir dostu necə seçməli? Düşmənin hiyləsindən necə qorunmalı? Hökmdarın ədaləti nədən ibarətdir? Dimnənin aslanla öküz arasındakı dostluğu pozması, qısqanclığın və yalanın necə böyük fəlakətlərə yol aça biləcəyini göstərən ən təsirli bölmədir.
Qızıl qaydalar və çıxarılacaq dərslər
Ağıl gücdən üstündür: Ən böyük düşməni belə fiziki güclə deyil, düzgün planla məğlub etmək olar.
Dostluğun sınağı: Sənə yaltaqlıq edənlə deyil, səni çətinlikdə qorumayanla dostluq etmə.
Səbir və uzaqgörənlik: Tələsik verilən qərarlar (məsələn, öküzün sonu kimi) geri dönməz itkilərə səbəb olur.
Hiylənin sonu: Dimnənin aqibəti göstərir ki, pislik üzərində qurulan uğur heç vaxt davamlı ola bilməz.
"Kəlilə və Dimnə" sadəcə uşaqlar üçün nağıl kitabı deyil; o, böyüklər üçün həyat oyununun qaydalar kitabıdır. Z nəsli üçün bu əsər sosial mühitdə insanları tanımaq və mürəkkəb münasibətləri idarə etmək üçün əvəzolunmaz bir "soft skills" (yumşaq bacarıqlar) mənbəyidir.
