BAKI,VOA
Qədim Ərəbistan yarımadasının cənubunda, indiki Yəmən Respublikasının ərazisində çiçəklənmiş Səba krallığı bəşəriyyət tarixinin ən müəmmalı, həm də iqtisadi baxımdan ən zəngin dövlətlərindən biri hesab olunur. Müqəddəs kitablarda – həm Qurani-Kərimdə, həm də Tövratda Süleyman peyğəmbər və əfsanəvi Səba kraliçası Bilqis hekayətləri ilə tanınan bu dövlət, sadəcə dini rəvayətlərin obyekti deyil, real tarixdə qlobal ticarət yollarını idarə edən nəhəng bir iqtisadi imperiya olub. Roma tarixçilərinin Ərəbistanın bu cənub bölgəsini "Xoşbəxt Ərəbistan" adlandırması təsadüfi deyildi; çünki Səba xalqı səhranın ortasında ağlasığmaz mühəndislik möcüzələri yaradaraq kənd təsərrüfatını inkişaf etdirmiş və qədim dünyanın ən bahalı malları olan ladan (buxur) və mürr (ətriyyat qətranı) ticarətini tamamilə öz əlinə keçirmişdi. Bu genişhəcmli araşdırma materialında, miladdan əvvəlki minilliklərə uzanan Səba sivilizasiyasının yaranmasını, onun möhtəşəm paytaxtı Marib şəhərini, suvarma mühəndisliyini, dini inanclarını və süqutunun pərdəarxasını heç bir ixtisara yol vermədən sətir-sətir təhlil edirik:
Bölgənin iqlimi Ərəbistanın digər yerlərindəki kimi tam quraq deyildi; dağlara düşən mövsümi musson yağışları krallığa bol su ehtiyatı gətirirdi. Səba xalqı bu coğrafi üstünlükdən maksimum istifadə edərək, dağlardan gələn sel sularını toplamaq və onları əkin sahələrinə yönəltmək üçün unikal kanallar şəbəkəsi qurdu. Roma və Yunanıstan imperiyalarının quru və çılpaq səhralardan sonra bu yaşıl və firavan vahəni gördükdə heyrətə gəlməsi krallığın mühəndislik sahəsindəki uğurlarının bariz sübutu idi.
Bənd, Adhanah vadisindən gələn böyük sel sularının qarşısını kəsmək və bu suları xüsusi qapılar vasitəsilə 25 min akrdan (təxminən 100 kvadrat kilometr) çox ərazini əhatə edən nəhəng əkin sahələrinə bərabər şəkildə paylamaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Səbalı mühəndislər bəndin divarlarını möhkəmləndirmək üçün daş blokları qurğuşun və dəmir millərlə bir-birinə bağlayırdılar. Bu bənd sayəsində Səba krallığı il boyu iki dəfə məhsul götürür, taxıl, meyvə və tərəvəz ehtiyacını tam ödəyir və ətrafdakı köçəri tayfalardan asılı olmayaraq böyük bir oturaq sivilizasiya mərkəzinə çevrilirdi.
Səbalılar bu qiymətli ətirləri və Hindistandan dəniz yolu ilə gələn ipək və ədviyyatları karvanlar vasitəsilə səhralardan keçirərək Aralıq dənizi limanlarına, oradan isə Misir, Yunanıstan və Roma imperiyalarına daşıyırdılar. "Buxur yolu" (Incense Route) adı verilən bu ticarət marşrutunun başlanğıc nöqtəsi və ən təhlükəsiz hamisi məhz Səba dövləti idi. Karvanlardan alınan gömrük rüsumları, vergilər və ətir satışı krallığın xəzinəsinə görünməmiş miqdarda qızıl və gümüş axını təmin edirdi.
Kraliça Süleymanın elmini, müdrikliyini və sarayının əzəmətini gördükdən sonra onun dinini qəbul edir və öz ölkəsinə qayıdır. Arxeoloji baxımdan bu kraliçanın konkret kimliyi və dəqiq hakimiyyət illəri hələ də tam təsdiqlənməsə də, Marib şəhərində tapılan və "Belqis məbədi" və ya rəsmi adı ilə "Avvam Məbədi" adlanan nəhəng dini kompleks Səbada qadınların cəmiyyətdə və idarəçilikdə yüksək statusa malik olduğunu, krallığın isə böyük dini-mədəni mərkəz rolunu oynadığını sübut edir.
Səba xalqı həm də yüksək yazı mədəniyyətinə malik idi. Onlar "Cənubi Ərəbistan müsnədi" adlanan xüsusi, həndəsi fiqurlardan ibarət əlifba formalaşdırmışdılar. Daş abidələr, məbəd divarları və ticarət lövhələri üzərinə həkk olunmuş minlərlə Səba yazısı bu gün qədim Ərəbistanın hüquq sistemi, müharibələri və dövlət fərmanları haqqında bizə ən dəqiq məlumatları verən yeganə rəsmi sənədlərdir.
Krallığın sonunu gətirən ən böyük zərbə isə tarixi qaynaqlarda və Quranda da bəhs edilən Böyük Marib bəndinin dağılması (Arim seli) oldu. Eramızın VI əsrində, iqtisadi çətinliklər ucbatından bənd artıq təmir edilə bilmirdi və güclü sel zərbələri divarları tamamilə uçurdu. Suvarma sisteminin məhv olması ilə minlərlə insan vahələri tərk etdi, kənd təsərrüfatı çökdü və bir zamanlar qədim dünyanın mirvarisi olan Səba dövləti tarixin səhnəsindən silindi.
