Qafqazın vizit kartı sayılan Azərbaycan meyxana sənəti ilə Yaxın Şərqin zəngin poetik irsi arasında ilk baxışda coğrafi məsafələr görünsə də, yaradıcılıq kökləri və bədahətən söz demə mədəniyyəti baxımından bu iki dünya bir-birinə olduqca yaxındır. Xüsusilə son illərdə rəqəmsal medianın inkişafı və Azərbaycana gələn ərəb turistlərin sayının kəskin artması, ərəblərin bu unikal musiqili-poetik janrla rəsmi tanışlığına rəsmən zəmin yaradıb.
Ərəblər Azərbaycan meyxanasını bilirlərmi və necə baxırlar?
Ərəblərin Azərbaycan meyxanasına baxışı tam mənası ilə heyrət və rəsmi maraq üzərində qurulub. Ərəb dünyasında poeziya ən uca sənət hesab olunduğu üçün, onlar meyxana ifaçılarının (meyxanaçıların) rəsmi səhnədə heç bir öncədən hazırlıq görmədən, qafiyə bəstələyib bədahətən deyişməsini dərhal yüksək qiymətləndirirlər.
Ritmik bənzərlik: Meyxananın sintezindəki ritm və sinqulyar vuruşlar ərəb gənclərinə öz milli hip-hop və ya bədəvi rəsmi ritmlərini xatırladır.
Turizmin təsiri: Bakı və bölgələrdəki ərəb turistlər rəsmi milli musiqi gecələrində meyxana ifalarını dinləyərkən sənətin fəlsəfəsini tam anlamasalar da, “bədahətən söz savaşı” (battle) elementlərini kəşf etdikdə böyük heyranlıq nümayiş etdirirlər. Onlar bu janrı “Azərbaycanın rəsmi xalq repi” kimi xarakterizə edirlər.
Sosial şəbəkə trendləri: Son dövrlərdə bəzi Azərbaycan meyxanalarının rəsmi rəqəmsal platformalarda (TikTok, Instagram) ərəb ölkələrində virusa çevrilməsi, xüsusən də Körfəz ölkələrində (Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Küveyt) meyxana ritmlərinin altında ərəb gənclərinin videolar çəkməsi bu janrın Şərqdə rəsmi şəkildə tanındığını tam sübut edir.
Ərəb dünyasında oxşar janr: Əl-Zəcəl və Əl-Mühavrə
Ərəblərdə “Azərbaycan meyxanasının rəsmi qarşılığı varmı?” sualının cavabı olduqca zəngindir. Bəli, ərəb mədəniyyətində bədahətən deyişmə sənəti min illik tarixə malikdir. Bu janr fərqli ərəb bölgələrində iki rəsmi adla tanınır:
1. “Əl-Zəcəl” (الزجل) – Şam və Şimali Afrika bölgəsi
Livan, Suriya, Fələstin və Tunisdə geniş yayılan bu janr, tam mənası ilə Azərbaycan meyxanasının və aşıq sənətinin rəsmi ərəb analoqudur. Zəcəl məclislərində şairlər iki-iki və ya komanda şəklində qarşı-qarşıya oturur, rəsmi tənqid, zarafat, fəlsəfə və ya fəxr (özünü öymə) mövzularında bədahətən qafiyəli şeirlər deyirlər. Livan zəcəli o qədər rəsmi və güclü institutdur ki, UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilib.
2. “Əl-Mühavrə” (المحاورة) və ya “Əl-Radda” – Körfəz bölgəsi
Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt və BƏƏ-də bədəvi mədəniyyətinin ən mühüm rəsmi sənətidir. Bu janrda iki şair rəsmi zərb alətlərinin və arxada dayanan xorun (onlara “Sufuf” deyilir) ritmik müşayiəti ilə qarşı-qarşıya gəlir. Xor şairlərin dediyi beytin son bəndini ritmik şəkildə təkrarlayır, şairlər isə o anda yeni beyt bəstələyirlər. Eynilə bizim meyxanadakı “qafiyə tutmaq” prinsipi burada da rəsmi əsasdır.
Ərəb bədahət sənətinin ən bariz rəsmi simaları
Ərəb dünyasında bu janrların elə böyük ustadları var ki, onlar milyonlarla insan tərəfindən rəsmi şəkildə izlənilir:
Zaghloul Al-Damour (Xəlil Rukaiz): Livan zəcəl sənətinin rəsmi əfsanəsi və ustadı hesab olunur. Onun intellektual bədahət qabiliyyəti meyxanadakı klassik ustadların rəsmi qarşılığıdır.
Musa Zgheib: Livanın digər nəhəng zəcəl şairi, öz iti zehni və rəsmi deyişmələrdəki satirik hücumları ilə tanınır.
Rashid Al-Zlami: Səudiyyə Ərəbistanının “Mühavrə” sənətinin ən bariz və rəsmi simalarından biridir. Körfəz bədəviləri arasında onun bədahətən dediyi fəlsəfi beytlər rəsmi aforizmə çevrilib.
Sultan Al-Yami: Müasir Körfəz gənclərinin ən çox dinlədiyi, həm poetik dərinliyi, həm də ritmik ifası ilə seçilən müasir “Mühavrə” ustadıdır.
Azərbaycan meyxanası ilə ərəb bədahət sənəti (Zəcəl və Mühavrə) arasındakı bu struktur bənzərliyi, iki fərqli regionun əslində eyni Şərq poetik ruhundan qidalandığını göstərir. ArabAZ olaraq qeyd edə bilərik ki, gələcəkdə Azərbaycan meyxanaçıları ilə ərəb zəcəl ustadlarının rəsmi ortaq platformada bir araya gəlməsi, iki mədəniyyət arasında unikal bir körpü rolu oynaya bilər.
