BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Müasir dövrdə diqqəti yayındıran rəqəmsal vasitələrin, sosial şəbəkələrin və informasiya axınının artması insanlarda özünənəzarət və intizamlı davranışın formalaşmasını çətinləşdirir. Yeni araşdırmalar göstərir ki, özünü idarə etmək yalnız iradə gücü ilə bağlı deyil, həm də ətraf mühitin düzgün qurulması və vərdişlərin formalaşdırılması ilə birbaşa əlaqəlidir.
Özünənəzarət nədir və niyə bu qədər çətindir?
İnsan gündəlik həyatda tez-tez iki seçim arasında qalır: qısa müddətli zövq verən, lakin uzunmüddətli məqsədlərə zərər verən davranışlar və ya əksinə, çətin, lakin gələcək üçün faydalı seçimlər. Məsələn, qısa video izləmək və ya uzunmüddətli bir işi tamamlamaq kimi seçimlər bu daxili mübarizənin sadə nümunəsidir.
Tədqiqatlar göstərir ki, özünənəzarət təkcə ani “yox demək” bacarığı deyil. O, həm də insanın əvvəlcədən verdiyi qərarlar, mühitin idarə olunması və davranışların avtomatlaşdırılması ilə formalaşan kompleks bir sistemdir.
Özünənəzarətin üç əsas forması
Araşdırmalara görə, özünənəzarət üç fərqli mexanizm üzərində qurulur. Birincisi, insanın anlıq olaraq istəyə qarşı durmasıdır. İkincisi, mühitin dəyişdirilməsi ilə risklərin azalmasıdır. Üçüncüsü isə əvvəlcədən planlaşdırma və qərarların öncədən verilməsidir.
Bu yanaşma göstərir ki, uğurlu insanlar daha çox “iradə mübarizəsi” aparmır, əksinə, özlərini çətin vəziyyətlərə düşməkdən qoruyurlar.
İradə gücü kifayətdirmi?
Müasir psixoloji araşdırmalar göstərir ki, yalnız iradə gücünə arxalanmaq uzunmüddətli nəticə vermir. İnsan qısa müddət ərzində özünü məhdudlaşdıra bilər, lakin bu, davamlı vərdiş halına çevrilmədikdə geri dönüş – yəni əvvəlki davranışlara qayıdış baş verir.
Əsas nəticə budur ki, özünənəzarət mübarizə deyil, əksinə, mübarizəni azaltmaqdır. Yəni insan nə qədər az “yox demək” məcburiyyətində qalırsa, bir o qədər intizamlı olur.
Mühitin rolu: gizli faktor
Özünənəzarətin formalaşmasında ən mühüm amillərdən biri mühitdir. İnsan davranışı təkcə daxili iradə ilə yox, həm də ətraf şəraitlə formalaşır. Əgər mühit daima diqqəti yayındıran elementlərlə doludursa, ən güclü iradə belə zəifləyir.
Buna görə də effektiv yanaşma mühitin dəyişdirilməsi, diqqət yayındıran faktorların azaldılması və davranışın sadələşdirilməsidir.
Özünənəzarəti vərdişə çevirməyin yolları
Effektiv nəticə üçün davranışları sadələşdirmək və onları avtomatik vərdişlərə çevirmək əsas rol oynayır. İş mühitinin səliqəli və sakit olması, telefon kimi diqqət yayındıran vasitələrin uzaqlaşdırılması bu prosesdə mühüm rol oynayır.
Əvvəlcədən planlaşdırma və “əgər belə olsa, belə edəcəyəm” prinsipi də davranışın avtomatlaşmasına kömək edir. Bu yanaşma insanı qərar yorğunluğundan azad edir.
Rəqəmsal vasitələrdən istifadəni məhdudlaşdırmaq, sosial şəbəkələrə sərf olunan vaxtı nəzarətdə saxlamaq və fiziki aktivliyi artırmaq da özünənəzarəti gücləndirən əsas amillərdəndir.
Eyni zamanda, insanın məqsədlərini şəxsi dəyərləri ilə uyğunlaşdırması, motivasiyanı daha davamlı edir və intizamı yük deyil, məqsədə çatma vasitəsinə çevirir.
Özünənəzarət doğuşdan gələn sabit xüsusiyyət deyil, öyrənilə və inkişaf etdirilə bilən bacarıqdır. Onun əsas açarı iradə mübarizəsi deyil, düzgün mühitin qurulması, planlaşdırma və vərdişlərin formalaşdırılmasıdır.
