BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
XX əsrin böyük hissəsində Avropa və Şimali Amerikanın bəzi ölkələrində həyata keçirilən məcburi sterilizasiya proqramları insan hüquqları tarixinin ən mübahisəli səhifələrindən biri hesab olunur. “Yevgenika” (eugenics – insan nəslinin seçmə yolu ilə “təkmilləşdirilməsi” ideyası) adı ilə aparılan bu siyasətlər minlərlə insanın, xüsusilə qadınların və gənc qızların reproduktiv hüquqlarının dövlət qərarları ilə məhdudlaşdırılmasına səbəb olub.
Norveç, Danimarka və İsveç kimi Skandinaviya ölkələrində onilliklər ərzində tətbiq olunan bu proqramların əsas ideyası cəmiyyətin “arzuolunan” və “arzuolunmaz” qruplara bölünməsi idi.
Dövlət qurumları müəyyən şəxslərin genetik xüsusiyyətlərinin və ya sosial vəziyyətlərinin gələcək nəsillərə mənfi təsir göstərə biləcəyini iddia edərək onların uşaq sahibi olmasının qarşısını almağa çalışırdı.
Bu siyasətlər zamanı aşağı intellekt səviyyəsi iddiaları, öyrənmə çətinliyi, psixi və fiziki məhdudiyyətlər, sosial uyğunlaşma problemləri və müxtəlif sosial səbəblər sterilizasiya üçün əsas kimi göstərilirdi.
Lakin tarixçilərin araşdırmaları göstərir ki, bu meyarlar çox vaxt geniş və qeyri-müəyyən şəkildə tətbiq olunurdu. Nəticədə minlərlə insan tibbi zərurət olmadan belə prosedurlara məruz qalırdı.
Qadınlar əsas hədəfə çevrildi
Məcburi sterilizasiya siyasətlərindən ən çox qadınlar və yeniyetmə qızlar zərər çəkib.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, qadınların reproduktiv qərarları üzərində dövlət nəzarəti bu proqramların əsas xüsusiyyətlərindən biri olub.
İsveçdə bu cür proqramlar XX əsrin böyük hissəsində davam edib və yalnız 1970-ci illərin ortalarında dayandırılıb. Daha sonra ölkə bu siyasətlərdən zərər çəkən şəxslərdən rəsmi şəkildə üzr istəyib və bəzi qurbanlara kompensasiya ödəyib.
Lakin hüquq müdafiəçilərinin fikrincə, itirilmiş həyat imkanlarını və insanların yaşadığı travmaları tam şəkildə bərpa etmək mümkün olmayıb.
Skandinaviya ölkələrində ayrı-seçkilik iddiaları
İsveçlə yanaşı, Norveç və Danimarkada da oxşar proqramlar həyata keçirilib.
Norveçdə sterilizasiya qanunları əvvəlcə əsasən əlilliyi olan şəxslərlə bağlı tətbiq edilsə də, sonradan müxtəlif sosial və etnik qruplara qarşı da istifadə olunub.
Tarixi araşdırmalara görə, ölkədə bəzi Roma icması nümayəndələri və digər azlıqlar da bu siyasətlərdən təsirlənib.
Danimarkada isə xüsusilə Qrenlandiyanın yerli əhalisi ilə bağlı reproduktiv nəzarət siyasətləri mübahisəli mövzu olaraq qalır. Tarixçilər bildirirlər ki, XX əsrdə Qrenlandiyada yaşayan bəzi inuit qadınları üzərində dövlət nəzarəti ilə aparılan sterilizasiya və kontrasepsiya proqramları ciddi tənqidlərə səbəb olub.
ABŞ-da yevgenika siyasəti
Yevgenika ideyası yalnız Avropa ilə məhdudlaşmayıb. ABŞ-da da XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq bəzi ştatlarda məcburi sterilizasiya proqramları tətbiq edilib.
ABŞ-da bu siyasətlər əsasən “genetik keyfiyyətlərin qorunması” adı altında həyata keçirilirdi. Müxtəlif sosial qruplar, o cümlədən yoxsullar, əlilliyi olan şəxslər və bəzi etnik azlıqlar bu proqramların hədəfinə çevrilirdi.
ABŞ tarixində ən çox tənqid olunan nümunələrdən biri Tuskegee sifilis araşdırmasıdır. 1932-ci ildən 1972-ci ilə qədər davam edən bu araşdırmada yüzlərlə afroamerikalı kişi tibbi nəzarət altında saxlanılıb, lakin onlara xəstəlikləri və müalicə imkanları barədə tam məlumat verilməyib.
Bu hadisə sonradan ABŞ tibbi etikasında böyük dəyişikliklərə səbəb olub və insan üzərində aparılan tədqiqatlar üçün daha sərt qaydaların qəbul edilməsinə gətirib çıxarıb.
Elm adı altında ayrı-seçkilik təhlükəsi
Tarixçilər hesab edirlər ki, yevgenika siyasətlərinin ən böyük dərsi ondan ibarətdir ki, elm və dövlət gücü etik prinsiplərdən ayrıldıqda ciddi insan hüquqları pozuntularına səbəb ola bilər.
XX əsrdə bəzi hökumətlər “daha sağlam”, “daha ağıllı” və “daha ideal” cəmiyyət yaratmaq iddiası ilə insanları bioloji və sosial xüsusiyyətlərinə görə təsnif etməyə çalışıblar.
Bu yanaşma nəticədə insan ləyaqətinin və fərdi hüquqların pozulmasına gətirib çıxarıb.
Mütəxəssislərin fikrincə, müasir tibb və genetika üçün əsas dərslərdən biri budur: elmi inkişaf yalnız texnoloji imkanlarla deyil, həm də etik məsuliyyət və insan hüquqlarına hörmətlə ölçülməlidir.
