BAKI,AzerVoice

1863-cü il yanvarın 1-də ABŞ prezidenti Abraham Linkoln Amerika tarixinin dönüş nöqtəsi sayılan “Azadlıq Bəyannaməsi”ni imzaladı. Qanlı Vətəndaş müharibəsinin ortasında parçalanmaqda olan ölkəni bir arada saxlamağa çalışan Linkoln, quldarlıq institutuna dair son, lakin hesablanmış addım atdı.

1862-ci ilin sonuna yaxın vəziyyət Şimal üçün yaxşı deyildi. Konfederativ ordular bir neçə böyük döyüşdə Şimal qüvvələrini məğlub etmiş, Böyük Britaniya və Fransa isə Konfederasiyanı ayrıca dövlət kimi tanımağa yaxınlaşmışdı. Linkoln 1862-ci ilin avqustunda New York Tribune qəzetinin redaktoru Horace Greeley-ə yazdığı məktubda belə etiraf edirdi:
“Bu mübarizədə əsas məqsədim Birliyi qorumaqdır. Quldarlığı ya xilas etmək, ya da məhv etmək deyil.”

Prezident ümid edirdi ki, azadlıq barədə rəsmi qərar Cənubdakı əsarət altındakı insanların kütləvi şəkildə Şimal ordusuna qoşulmasına səbəb olacaq, bununla da Cənubun müharibə üçün həyati əhəmiyyət daşıyan əmək qüvvəsi zəifləyəcək.

Linkoln bəyanatı yalnız hərbi qələbədən sonra açıqlamağı planlaşdırmışdı. 1862-ci il sentyabrın 22-də Antietam döyüşündə əldə olunmuş uğurun ardınca o, ilkin Azadlıq Bəyannaməsini elan etdi və bildirdi ki, 1863-cü il yanvarın 1-dən etibarən üsyankar ştatlardakı bütün qullar azad sayılır. Bununla belə, sənəd federal nəzarət altındakı sərhəd ştatlardakı quldarlığa toxunmurdu. Linkoln bütün tərəfləri sakitləşdirməyə çalışsa da, bu, gələcəkdə mülki hüquqlar uğrunda mübarizənin davam etməsinə səbəb olacaq boşluqlar doğurmuşdu.

Şimaldakı respublikaçı abolişnistlər (qulların azadlığı tərəfdarları) Linkolnun nəhayət məqsədlərinə tam dəstək verməsindən məmnun idilər. Bəyannamə imzalanan gün Cənubda kütləvi qiyam olmasa da, Şimal ordusu Konfederasiya ərazisinə irəlilədikcə qullar tədricən özlərini azad etməyə başladılar. Müharibənin sonuna yaxın on minlərlə insan sahiblərini tərk edərək Şimal ordusunda döyüşdü, təsərrüfat işləri gördü, fabriklərdə çalışdı.

Bəzi şimal işçiləri və əsgərləri azad edilmiş insanların iş yerlərinə iddia etməsindən narahat olsa da, sənədin əsas siyasi təsirlərindən biri Böyük Britaniya və Fransanın Konfederasiyanı rəsmən tanımaqdan imtina etməsi oldu.

Linkoln sonradan etiraf edirdi ki, bu qərarın mənəvi cəhətdən düzgün olduğuna heç vaxt bu qədər əmin olmayıb:
“Bu sənədi imzalayarkən düz iş gördüyümə indiyədək heç vaxt bu qədər inamlı olmamışam.”

Linkoln əvvəllər quldarlıq məsələsində tərəddüd etsə də, tarixdə “Böyük Azad Edən” kimi yadda qaldı. Lakin Konfederasiya tərəfdarları üçün o, nifrət edilən tiran idi. Məhz bu nifrət onun 1865-ci il aprelin 14-də Con Uilks But tərəfindən sui-qəsd nəticəsində öldürülməsinə gətirib çıxardı.