BAKI, VOA, Orxan Qədirzadə
Türk dövlətçilik tarixinin əsas xüsusiyyətlərindən biri güclü təşkilatlanma qabiliyyəti, geniş coğrafiyalarda sürətli siyasi bərpa imkanı və dəyişən şəraitə uyğunlaşma bacarığı olub. Bununla yanaşı, tarix göstərir ki, türk siyasi ənənəsinin qarşısında dayanan ən mürəkkəb problemlərdən biri xarici təhlükələrdən çox, daxili rəqabət, hakimiyyət bölgüsü uğrunda mübarizə və idarəçilikdə tarazlığın pozulması ilə bağlı olub.
Türk tarixində böyük dönüş nöqtəsi sayılan bir sıra müharibələrə baxıldıqda, onların mühüm hissəsinin eyni siyasi-mədəni dairəyə mənsub qüvvələr arasında baş verdiyi görünür. Dandanakan, Çaldıran, Ridaniyə, Mercidabıq kimi qarşıdurmalar, eləcə də daha qədim dövrlərdə Göytürklərlə digər türk boyları arasında yaşanan savaşlar göstərir ki, siyasi parçalanma və daxili güc mübarizəsi türk dövlətçilik tarixinin təkrarlanan mövzularından biridir. Bu mənzərə yalnız türk tarixinə xas olmayıb. Avropa da öz daxilində iki dünya müharibəsi keçirərək böyük dağıntılar yaşayıb, daha sonra isə siyasi və iqtisadi inteqrasiya modelinə yönəlib. Bu baxımdan, eyni mədəni çevrədə olan toplumların bir-biri ilə sərt rəqabətə girməsi tarixdə istisna deyil.
Türk siyasi tarixində diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri odur ki, geniş köçlərə, ağır məğlubiyyətlərə və coğrafi parçalanmalara baxmayaraq, türk toplumları qısa müddətdə yeni dövlətlər qura biliblər. Bu qabiliyyətin ən parlaq nümunəsi Osmanlı dövlətidir. Uzunömürlü siyasi quruluş olaraq Osmanlı yalnız hərbi güc hesabına deyil, dövlət idarəçiliyində dövrlərə uyğun yenilənmə bacarığı sayəsində ayaqda qalıb. Dövlətin ömrünü uzadan əsas amillərdən biri köklü, lakin praktik xarakter daşıyan islahatlar idi.
Osmanlı tarixində bir neçə mərhələ xüsusi dönüş dövrü kimi seçilir. Yıldırım Bəyazid dövründə sürətli hərbi-siyasi mərkəzləşmə, Fateh Sultan Mehmed dövründə dövlətin imperiya miqyasında yenidən qurulması, daha sonra XVII əsrdə dəyişən iqtisadi və hərbi şəraitə uyğun struktur çevrilməsi bu xəttin əsas nümunələridir. Xüsusilə XVII əsrin sonlarına qədər gedən dövrdə dünya miqyasında inflyasiya, pul dövriyyəsində dəyişiklik, odlu silahların yayılması və orduların yenidən təşkili kimi proseslər Osmanlıya da təsir edib. Bu şəraitdə dövlət klassik sipahi əsaslı hərbi modeldən tədricən odlu silahlı piyada sisteminə, natural təsərrüfat ağırlıqlı iqtisadi çərçivədən daha çox pul münasibətlərinə söykənən quruluşa keçib.
Bu çevrilmə bir gündə və ya yalnız bir hökmdarın şəxsi iradəsi ilə baş verməyib. Burada saray, divan, maliyyə bürokratiyası, hüquq sistemi və hərbi idarəetmə arasında formalaşmış dövlət ənənəsinin rolu böyük olub. Osmanlı idarəçiliyinin gücü təkcə hökmdarın nüfuzunda deyil, qurumların işləmə qabiliyyətində idi. Bu səbəbdən Osmanlı siyasi sistemi sadələşdirilmiş şəkildə “məhdudiyyətsiz təkhakimiyyət” kimi təsvir edilə bilməz.
Rəsmi olaraq sultanın səlahiyyətləri geniş idi, lakin bu səlahiyyətləri məhdudlaşdıran iki mühüm amil mövcud idi: qanun və dövlət ənənəsi. Şəri hüquq, örfi qanunlar, idarəçilik qaydaları və formalaşmış siyasi təcrübə hökmdarın istənilən qərarı sərbəst şəkildə həyata keçirməsinə mane olan çərçivə yaradırdı. Güclü hökmdarların dövründə belə, onların qərarlarına hüquqi və inzibati baxımdan düzəliş vermək, xəbərdarlıq etmək və alternativ mövqe bildirmək imkanı tamamilə yox olmurdu. Əksinə, dövlətin güclü çağlarında bu cür xəbərdarlıq mexanizmləri daha sağlam işləyirdi.
Osmanlı idarəçiliyində vəzirəzəmin, şeyxülislamın, dəftərdarın və digər ali vəzifəli şəxslərin nüfuzu da məhz bu səbəbdən vacib idi. Dövlət yalnız sultanın iradəsi ilə deyil, onun ətrafında formalaşan idarəçi elitanın hüquqi bilik, təcrübə və məsuliyyət hissi ilə qorunurdu. Tarixi mənbələrdən məlum olur ki, bəzi hallarda hökmdarın iradəsinə qarşı çıxmaq, ən azı hüquqi baxımdan etiraz bildirmək mümkün idi. Bu isə onu göstərir ki, sistemin daxilində müəyyən tarazlıq və nəzarət mexanizmləri mövcud olub.
Burada əsas məsələ yalnız qanunun mövcudluğu deyildi. Qanunu tətbiq edən insanların xarakteri, cəsarəti və peşəkarlığı da həlledici idi. İdarəçilikdə ən həssas nöqtələrdən biri məhz budur: əgər vəzifəli şəxslər yalnız öz mövqelərini qorumaq, vəzifədə qalmaq və ya daha yüksək məqam qazanmaq barədə düşünürlərsə, o zaman hüquqi və inzibati sistem formal çərçivəyə çevrilir. Belə vəziyyətdə rəhbərə düzgün olanı demək əvəzinə onu təsdiqləyən mühit yaranır. Dövlətin zəifləməsi də çox vaxt bu mərhələdə başlayır.
Bu baxımdan, tarixdə “layiqlik” məsələsi ən vacib problemlərdən biri kimi önə çıxır. Layiqlik yalnız fərdi bacarıq demək deyil; onu ölçən, tanıyan və qoruyan bir sistemin olması zəruridir. Əgər obyektiv meyarlar zəifləyirsə, şəxsi yaxınlıq, qorxu, itaətkarlıq və qrup marağı peşəkarlığı üstələyir. Bu hal yalnız keçmiş imperiyalara deyil, müasir dövlətlərə də aiddir. Ona görə də tarixdə dövlətlərin zəifləməsi çox vaxt yalnız xarici düşmənlərlə deyil, idarəetmə keyfiyyətinin enməsi ilə bağlı olur.
Osmanlı təcrübəsi göstərir ki, dövlətin gücü bəzən sərt hakimiyyətdə deyil, uyğun anda düzgün islahat aparmaq bacarığında olur. Məsələn, Fateh dövründə yeni siyasi miqyas yaradılmış, XVII əsrdə maliyyə və ordu sistemi dəyişdirilmiş, Tanzimat dövründə isə dövlət yeni beynəlxalq şəraitə uyğunlaşdırılmağa çalışılmışdı. Bu addımların hamısı eyni mahiyyət daşıyırdı: dəyişən dünyaya uyğunlaşmaq. İmperiyanın ömrünü uzadan da məhz bu reviziya və yenilənmə qabiliyyəti idi.
Bununla yanaşı, türk siyasi tarixində lider amili həmişə mühüm yer tutub. Şərq siyasi düşüncəsində liderlik, şəxsi nüfuz və mərkəzi iradə daha qabarıq görünür. Lakin bu, sistemin tamamilə şəxslərdən asılı olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, tarix göstərir ki, ən uğurlu dövrlərdə güclü liderliklə sağlam məsləhət mexanizmi, hüquqi sərhəd və təcrübəli bürokratiya yanaşı mövcud olub. Liderin ətrafında yalnız onu alqışlayan deyil, yanlış qərarın qarşısını ala bilən adamlar olduqda dövlət daha dayanıqlı olur.
Bu baxımdan Osmanlı tarixi həm uğurun, həm də zəifləmənin səbəblərini eyni anda göstərən zəngin bir siyasi laboratoriyadır. Bir tərəfdən, sürətli təşkilatlanma, hərbi çeviklik və inzibati uyğunlaşma qabiliyyəti sayəsində yüzillərlə yaşayan böyük dövlət modeli yaranıb. Digər tərəfdən, daxili rəqabət, idarəetmədə keyfiyyətin enməsi, məsləhət mühitinin zəifləməsi və layiqlik sisteminin aşınması kimi amillər dövlətin uzunmüddətli müqavimət gücünü zəiflədib.
Nəticə etibarilə, türk dövlətçilik tarixi yalnız zəfərlər və fəthlər tarixi deyil. Bu tarix eyni zamanda daxili rəqabətin doğurduğu zəifliklər, idarəetmə mədəniyyətinin gücü, islahatın həyati əhəmiyyəti və siyasi davamlılığın hansı şərtlərlə mümkün olduğunu göstərən böyük bir təcrübədir. Dövlətləri ayaqda saxlayan təkcə ordu və sərvət deyil; qanun, ənənə, peşəkar idarəçilik, doğru məsləhət və zamanında yenilənmə qabiliyyətidir. Türk dövlətçilik ənənəsinin uzunömürlü olmasının sirri də məhz bu tarixi dərslərdə gizlənir.
