BAKI,VOA, Nailə Babazadə
Misirin Port-Səid şəhərində Süveyş bərzəxi boyunca uzanacaq 101 millik süni su yolunun təməlinin qoyulması ilə dünya ticarətində yeni bir era başladı. Fransız diplomat Ferdinand de Lesseps tərəfindən idarə olunan bu nəhəng layihə, Aralıq dənizi ilə Qırmızı dənizi birləşdirərək gəmilərin Afrikanın ətrafından dolanmadan birbaşa Hind okeanına keçməsini hədəfləyirdi. Əslində bu bölgədə kanal inşası cəhdləri qədim Misir və Ptolemeylər dövrünə qədər uzanırdı, lakin həmin su yolları hərbi münaqişələr və baxımsızlıq səbəbindən tarixin tozlu səhifələrinə qarışmışdı.
Kanalın inşası 1859-cu ilin aprelində başlasa da, yol heç də hamar olmadı. Başlanğıcda minlərlə məcburi işçinin əməyi ilə qazılan kanalın tikintisi vəba epidemiyası, ağır iş şəraiti və əmək mübahisələri səbəbindən ləngidi. Layihə nəzərdə tutulduğundan dörd il gec — 1869-cu ildə tamamlandı. 17 noyabrda keçirilən təntənəli açılış mərasimində Fransa imperatriçası Yevgeniya da daxil olmaqla dünya elitası iştirak etdi. İlk illərdə dərinliyi və eni məhdud olduğu üçün keçid edən gəmi sayı az olsa da, 1876-cı ildən etibarən aparılan təkmilləşdirmə işləri Süveyş kanalını dünyanın ən mühüm su nəqliyyat arteriyasına çevirdi.
Yüzillik tarixi ərzində kanal dəfələrlə siyasi və hərbi gərginliklərin mərkəzinə çevrildi. 1882-ci ildə Britaniyanın Misiri işğal etməsi ilə kanalın idarəçiliyi uzun illər Londonun nəzarəti altında qaldı. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra isə bölgədə milliləşdirmə hərəkatı başladı. 1956-cı ildə Misir Prezidenti Camal Əbdül Nasir kanalı milliləşdirməklə Nil çayı üzərində nəhəng bəndin tikintisini maliyyələşdirmək istədi. Bu addım Süveyş böhranına, yəni İsrail, Britaniya və Fransanın hərbi müdaxiləsinə səbəb oldu. Yalnız BMT-nin təzyiqi ilə tərəflər geri çəkildi və 1957-ci ildə kanal tamamilə Misirin nəzarətinə keçdi.
Növbəti böyük sınaq 1967-ci ilin Altıgünlük müharibəsi ilə gəldi. Kanal düz səkkiz il boyunca Misir və İsrail orduları arasında cəbhə xətti rolunu oynadı və gəmi hərəkəti üçün bağlandı. 1975-ci ildə Ənvər Sadatın sülh jesti olaraq kanalı yenidən açması ilə su yolu öz kommersiya fəaliyyətini bərpa etdi. Bu gün Süveyş kanalı hər gün onlarla gəmiyə ev sahibliyi edərək qlobal yük daşımalarının əsas sütunlarından biri hesab olunur. 2021-ci ildə nəhəng konteyner gəmisinin orada sıxılıb qalması isə bir daha sübut etdi ki, bu 101 millik su yolu hələ də dünya iqtisadiyyatının "şah damarı" olaraq qalmaqdadır.
