BAKI,VOA
1945-ci il iyunun 26-da beynəlxalq münasibətlər tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri baş verib. ABŞ-nin San-Fransisko şəhərində yerləşən Herbst Teatrında keçirilən mərasimdə 50 dövlətin nümayəndələri Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsini imzalayaraq yeni beynəlxalq təşkilatın yaradılmasına rəsmən start veriblər.
Sənədin əsas məqsədi gələcək nəsilləri müharibə fəlakətlərindən qorumaq, beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyi təmin etmək, dövlətlər arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirmək və yeni qlobal münaqişələrin qarşısını almaq idi.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması ideyası İkinci Dünya müharibəsi başa çatmamışdan əvvəl formalaşmağa başlamışdı. Birinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılan Millətlər Liqası beynəlxalq münaqişələrin qarşısını almaqda uğursuzluğa düçar olmuş, nəticədə dünya yenidən genişmiqyaslı müharibəyə sürüklənmişdi.
Bu səbəbdən müttəfiq dövlətlər hələ 1941-ci ildən etibarən müharibədən sonrakı dövrdə sülhün qorunması üçün daha təsirli beynəlxalq təşkilatın yaradılması üzərində düşünməyə başlamışdılar.
1941-ci ilin avqustunda ABŞ Prezidenti Franklin D. Roosevelt və Böyük Britaniyanın Baş naziri Winston Churchill Atlantik Xartiyasını imzalayaraq beynəlxalq təhlükəsizlik və əməkdaşlıq prinsiplərini müəyyən edən sənəd qəbul etdilər. Sonradan bu sənəd Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ideoloji əsaslarından birinə çevrildi.
Həmin ilin sonlarında Ruzvelt Almaniya, İtaliya və Yaponiyadan ibarət Ox dövlətlərinə qarşı mübarizə aparan ölkələri ifadə etmək üçün ilk dəfə “Birləşmiş Millətlər” terminindən istifadə etdi.
Termin rəsmi şəkildə ilk dəfə 1942-ci il yanvarın 1-də Vaşinqtonda keçirilən toplantıda işlədildi. Müttəfiq dövlətlərin 26 nümayəndəsi “Birləşmiş Millətlər Bəyannaməsi”ni imzalayaraq Atlantik Xartiyasının prinsiplərini dəstəklədiklərini və müharibədə ortaq məqsədlərə sahib olduqlarını bəyan etdilər.
1943-cü ilin oktyabrında Böyük Britaniya, ABŞ, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı və Çin Moskvada keçirilən görüşdə Millətlər Liqasını əvəz edəcək yeni beynəlxalq təşkilatın yaradılmasının vacibliyini rəsmən elan etdilər.
Həmin məqsəd 1943-cü ilin dekabrında Tehranda keçirilən müttəfiqlər konfransında bir daha təsdiqləndi.
1944-cü ilin avqustunda isə Böyük Britaniya, ABŞ, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı və Çin nümayəndələri Vaşinqton yaxınlığındakı Dumbarton Ouks malikanəsində görüşərək gələcək təşkilatın əsas strukturlarını müzakirə etdilər.
Yeddi həftə davam edən danışıqlar zamanı üzvlük, səsvermə mexanizmləri və təşkilatın səlahiyyətləri ilə bağlı ciddi fikir ayrılıqları yaransa da, sonradan ABŞ, Böyük Britaniya və Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı arasında əldə edilən kompromis sayəsində razılıq əldə olundu.
1945-ci ilin fevralında keçirilən Yalta Konfransında təşkilatın yaradılması ilə bağlı yekun siyasi qərarlar qəbul edildi və 1942-ci il Birləşmiş Millətlər Bəyannaməsinə qoşulan bütün dövlətlər təsis konfransına dəvət olundular.
1945-ci il aprelin 25-də San-Fransiskoda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Təşkilatlanma Konfransı işə başladı. Konfransda 50 ölkə təmsil olunurdu.
Növbəti üç ay ərzində nümayəndələr yeni beynəlxalq təşkilatın hüquqi bazası üzərində işlədilər. Bu müddətdə Almaniya təslim oldu və Avropada müharibə başa çatdı.
Nəhayət, 1945-ci il iyunun 26-da Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yekun Nizamnaməsi konfrans iştirakçıları tərəfindən yekdilliklə qəbul edildi və imzalandı.
Giriş hissəsi və 111 maddədən ibarət olan sənəd 19 fəsildən təşkil olunmuşdu.
Nizamnamədə təşkilatın əsas məqsədləri kimi beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunması, sosial tərəqqinin təşviqi, insanların həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi, beynəlxalq hüququn möhkəmləndirilməsi və insan hüquqlarının genişləndirilməsi müəyyən edilirdi.
Sənədə əsasən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının əsas orqanları Katiblik, Baş Assambleya, Təhlükəsizlik Şurası, İqtisadi və Sosial Şura, Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi və Qəyyumluq Şurası oldu.
1945-ci il oktyabrın 24-də Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri və digər imzaçı dövlətlərin əksəriyyəti sənədi ratifikasiya etdikdən sonra BMT Nizamnaməsi qüvvəyə mindi.
1946-cı il yanvarın 10-da isə Londonda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ilk Baş Assambleyasının iclası keçirildi. Həmin toplantıda 51 dövlət təmsil olunurdu.
Daha sonra, 1949-cu il oktyabrın 24-də – Nizamnamənin qüvvəyə minməsinin dördüncü ildönümündə – Nyu-York şəhərində yerləşən indiki BMT qərargahının təməl daşı qoyuldu.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı sonrakı onilliklər ərzində beynəlxalq diplomatiyanın əsas platformalarından birinə çevrildi. Təşkilat və onun müxtəlif qurumları, eləcə də ayrı-ayrı rəsmiləri sülhün təşviqi istiqamətində fəaliyyətlərinə görə Nobel Sülh Mükafatına dəfələrlə layiq görülüblər.
Tarixçilərin fikrincə, 1945-ci il iyunun 26-da imzalanan BMT Nizamnaməsi İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan beynəlxalq sistemin əsas hüquqi sənədi olmaqla yanaşı, müasir qlobal idarəetmə mexanizminin təməlini qoyan ən mühüm sənədlərdən biri hesab olunur.
