BAKI,VOA
ABŞ Konqresi 1958-ci il iyulun 29-da Milli Aeronavtika və Kosmik Tədqiqatlar Administrasiyasının (NASA) yaradılması ilə bağlı qanunvericiliyi təsdiqlədi. Mülki kosmik agentlik kimi fəaliyyətə başlayan NASA ABŞ-ın kosmos fəaliyyətlərini koordinasiya etmək və kosmik tədqiqatları inkişaf etdirmək məqsədi daşıyırdı.
NASA-nın yaradılması ABŞ ilə Sovet İttifaqı arasında başlayan kosmik yarışın nəticələrindən biri oldu. Agentlik sonrakı onilliklər ərzində Günəş sistemi və kainat haqqında mühüm məlumatlar əldə edilməsinə imkan verən insanlı və pilotsuz kosmik missiyalara rəhbərlik edib.
Bundan əlavə, NASA tərəfindən orbitə çıxarılan çoxsaylı peyklər hava proqnozlarının hazırlanması, naviqasiya sistemləri və qlobal rabitənin inkişafında mühüm rol oynayıb.
“Sputnik” ABŞ-ı hərəkətə gətirdi
NASA-nın yaradılmasının əsas səbəblərindən biri Sovet İttifaqının 1957-ci il oktyabrın 4-də dünyanın ilk süni peyki olan “Sputnik-1”i orbitə çıxarması oldu.
Çəkisi təxminən 83 kiloqram olan və basketbol topu ölçüsündə olan peyk Yer ətrafında 98 dəqiqəyə bir dövr edirdi.
Sovet peykinin uğurlu buraxılışı ABŞ-da ciddi narahatlıq yaratdı. Vaşinqton hesab edirdi ki, əgər Moskva kosmosa peyk göndərə bilirsə, Avropadan ABŞ ərazisinə nüvə başlıqlı raketlər göndərmək imkanına da sahib ola bilər.
Bu hadisə ABŞ-ın texnoloji üstünlüyünü qorumaq cəhdlərini sürətləndirdi və iki ölkə arasında kosmik yarışın başlanmasına səbəb oldu.
İlk illər və insanlı kosmosa uçuş proqramı
NASA yaradıldıqdan qısa müddət sonra əsas məqsədlərindən birini insanı Yer orbitinə göndərmək və onu təhlükəsiz şəkildə geri qaytarmaq kimi müəyyənləşdirdi.
Bu məqsədlə “Merkuri” layihəsi başladıldı və yeddi astronavt seçilərək uzunmüddətli hazırlıq proqramına cəlb edildi.
1957-ci il noyabrın 3-də Sovet İttifaqı “Sputnik-2” peykini orbitə göndərdi. Peykdə Laika adlı it də yerləşdirilmişdi.
ABŞ isə həmin ilin dekabrında “Vanguard” adlı peyki kosmosa göndərməyə cəhd göstərdi, lakin raket startdan qısa müddət sonra partladı.
Bununla belə, 1958-ci il yanvarın 31-də ABŞ “Explorer-1” peykini uğurla orbitə çıxardı. Bu, ABŞ-ın Yer orbitinə göndərdiyi ilk uğurlu süni peyk oldu.
Həmin ilin iyul ayında Konqres NASA-nın yaradılmasını rəsmiləşdirdi. Yeni agentlik Milli Aeronavtika Məsləhət Komitəsinin və digər dövlət qurumlarının fəaliyyətlərini özündə birləşdirdi.
Ay missiyası və tarixi qələbə
1961-ci ilin mayında ABŞ Prezidenti Con F. Kennedi ölkənin qarşısına mühüm hədəf qoydu: onilliyin sonuna qədər insanı Aya göndərmək.
Bu məqsəd 1969-cu il iyulun 20-də NASA-nın “Apollo 11” missiyası ilə həyata keçirildi.
Astronavt Neil Armstrong Ay səthinə çıxan ilk insan oldu və tarixə düşən “Bu, insan üçün kiçik addım, bəşəriyyət üçün isə böyük sıçrayışdır” ifadəsini səsləndirdi.
Bu hadisə ABŞ-ın kosmik yarışda mühüm üstünlük əldə etməsi kimi qiymətləndirildi.
NASA-nın sonrakı nailiyyətləri və itkiləri
Ay missiyasından sonra NASA kosmik tədqiqatlarda fəaliyyətini genişləndirdi. Agentlik Beynəlxalq Kosmik Stansiyanın yaradılmasında əsas tərəfdaşlardan biri oldu və müxtəlif planetlərə, asteroidlərə və Günəş sisteminə dair çoxsaylı araşdırmalar həyata keçirdi.
Lakin NASA tarixində faciəli hadisələr də baş verib.
1986-cı ildə “Challenger” kosmik gəmisinin qəzası nəticəsində ekipaj üzvləri, 2003-cü ildə isə “Columbia” kosmik gəmisinin dağılması nəticəsində astronavtlar həlak olub.
Bütün çətinliklərə baxmayaraq, NASA bu gün də dünyanın aparıcı kosmik tədqiqat qurumlarından biri olaraq fəaliyyətini davam etdirir və insanlığın kosmosun öyrənilməsində əsas rol oynayır.
