Yaxın Şərq və Şimali Afrika torpaqları həm qlobal imperialist müdaxilələrin, həm də əsrin ən mühüm diplomatik barışıq cəhdlərinin əsas teatrı olmuşdur. 13 sentyabr tarixi ərəb dünyasının siyasi trayektoriyasını və beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyini kökündən dəyişən hadisələrlə zəngindir. Bu təqvim günündə onilliklərlə davam edən ərəb-İsrail qarşıdurmasında ilk dəfə rəsmi muxtariyyət sənədinin imzalanmasından tutmuş bütöv bir ərəb dövlətinin xarici işğal altına düşməsinə səbəb olan həlledici döyüşlərə qədər böyük proseslər cərəyan etmişdir. Eyni zamanda regional hərbi birləşmələrin yenidən təşkili, dövlətlərarası sərhəd çəkişmələri və xalq etirazlarının dönüş nöqtələri məhz bu tarixdə qeydə alınmışdır. Fərqli əsrlərdə və onilliklərdə baş verən bu hadisələr ərəb xalqlarının suverenliyinə və müasir idarəetmə arxitekturasına birbaşa təsir göstərmişdir. Təqdim olunan xronologiya 13 sentyabrda ərəb coğrafiyasında baş vermiş 20 tamamilə unikal hadisəni əhatə edir.
1882 – Misirdə Tel əl-Kəbir döyüşü baş verdi; general Qarnet Vulslinin rəhbərliyindəki Britaniya ordusu Əhməd Urabi Paşanın milli qoşunlarını darmadağın edərək Qahirəni ələ keçirdi və Misirdə 70 ildən çox davam edəcək rəsmi Britaniya işğalı dövrü başladı.
1931 – İtaliya müstəmləkə rəhbərliyi tərəfindən Benqazidə qurulan xüsusi hərbi tribunal əsir götürülmüş Liviya müqavimət lideri Ömər əl-Muxtar üzərində cəmi bir neçə saat davam edən rəsmi mühakimə prosesini təşkil edərək onun asılaraq edam edilməsi hökmünü çıxardı.
1936 – Fələstində Britaniya mandatına və sionist məskunlaşmasına qarşı davam edən Böyük Ərəb Üsyanı çərçivəsində Fələstin Ali Ərəb Komitəsi ümummilli tətilin kənd təsərrüfatı və nəqliyyat sektorunda qeyri-müəyyən müddətə uzadılması barədə xüsusi bəyanat yaydı.
1940 – İkinci Dünya müharibəsi zamanı İtaliya marşalı Rodolfo Qratsianinin komandanlığındakı 10-cu ordu Liviyadan Misir sərhədini keçərək Britaniya qüvvələrinə qarşı genişmiqyaslı "Misirə İtaliya hücumu" əməliyyatına başladı və Sidi-Bərrani qəsəbəsini ələ keçirdi.
1955 – Misir Hərbi Dəniz Qüvvələri Akaba körfəzinə çıxışı nəzarətdə saxlamaq üçün Tiran boğazında hərbi patrul xidmətini gücləndirdi və İsrail limanlarına istiqamətlənən ticarət gəmilərinin keçidini rəsmən qadağan etdi.
1968 – İordaniya və Fələstin müqavimət qüvvələrinin İordan vadisində İsrail patrul bölmələri ilə toqquşmalarının artması fonunda Əmmanda İordaniya ordusu ilə fələstinli təşkilatlar arasında təhlükəsizlik koordinasiyası üzrə fövqəladə komitə yaradıldı.
1970 – İordaniyada "Qara Sentyabr" böhranı zamanı Kral Hüseyn Fələstin Azadlıq Təşkilatı ilə gərginliyi səngitmək məqsədilə Baş Nazir Əbdülmünim ər-Rifainin rəhbərliyi altında yeni hərbi-mülki koalisiya kabinetini təsdiqlədi.
1979 – Misir Prezidenti Ənvər Sadat ilə İsrail Baş Naziri Menaxem Begin Hayfa şəhərində ikitərəfli görüş keçirərək Sinay yarımadasında "Sant-Katerina" monastırı ətrafındakı ərazilərin Misirə vaxtından əvvəl qaytarılması mexanizmini razılaşdırdılar.
1982 – Livanın yenicə prezident seçilmiş xristian lideri Bəşir Cəmayel rəsmi andiçmə mərasimindən cəmi bir neçə gün əvvəl Şərqi Beyrutda partiya qərargahında çıxış edərək ölkədəki bütün xarici silahlı birləşmələrin Livanı tərk etməli olduğunu bəyan etdi.
1988 – İraq Hərbi Hava Qüvvələri və quru birlikləri İranla əldə olunan atəşkəsdən sonra ölkənin şimalında kürd müqavimət məntəqələrinə qarşı həyata keçirdiyi 8 mərhələli "Ənfal" əməliyyatının sonuncu fazasını yekunlaşdırdığını rəsmən elan etdi.
1990 – Küveyt böhranının həlli istiqamətində Ərəb Dövlətləri Liqasının Qahirədə toplaşan xarici işlər nazirləri İraqın dərhal və qeyd-şərtsiz Küveytdən çıxmasını tələb edən və Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrinin müdafiəsini dəstəkləyən yekun bəyannamə qəbul etdilər.
1992 – Suriya və Livan hökumətləri Beyrutda təhlükəsizlik və kəşfiyyat sahəsində sıx inteqrasiyanı nəzərdə tutan ikitərəfli "Qardaşlıq, Əməkdaşlıq və Koordinasiya Müqaviləsi"nin icra mexanizmlərini tənzimləyən hərbi protokolu təsdiqlədilər.
1993 – Vaşinqtonda Ağ Evin çəmənliyində ABŞ Prezidenti Bill Klintonun şahidliyi ilə Fələstin Azadlıq Təşkilatının sədri Yasser Ərəfat və İsrail Baş Naziri İshaq Rabin tarixi "Prinsiplər Bəyannaməsi"ni (Oslo-1 sazişi) rəsmən imzaladılar və ilk dəfə əl sıxışdılar.
1993 – Livanın paytaxtı Beyrutun cənub ətrafında "Hizbullah" hərəkatının tərəfdarları Vaşinqtonda imzalanan Oslo sazişinə etiraz olaraq kütləvi yürüş təşkil etdi; nümayişçilərlə Livan ordusu arasında baş verən silahlı toqquşmada onlarla etirazçı həlak oldu.
1999 – Əlcəzair Prezidenti Əbdüləziz Butefliqanın ölkədə onillik vətəndaş qarşıdurmasını dayandırmaq üçün irəli sürdüyü "Vətəndaş Razılığı Qanunu" (əl-Vifaq əl-Vətəni) ümumxalq referendumuna çıxarıldı və seçicilərin mütləq əksəriyyəti tərəfindən qəbul edildi.
2001 – Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Səudiyyə Ərəbistanı Nyu-York və Vaşinqtona qarşı törədilən 11 sentyabr terror hücumlarının təşkilatçıları ilə əlaqədə şübhəli bilinən qlobal maliyyə hesablarının dondurulması və bank əməliyyatlarının xüsusi nəzarətə götürülməsi qərarını verdilər.
2007 – İraqın şimal-qərbindəki Ənbar vilayətində ABŞ ordusu ilə əməkdaşlıq edərək "əl-Qaidə"yə qarşı mübarizə aparan "Sünni Oyanış Şurası"nın (Səhvə hərəkatı) qurucusu və əsas lideri Şeyx Əbdülsəttar Əbu Rişa Ramadi şəhəri yaxınlığında təşkil olunan bombalı sui-qəsddə qətlə yetirildi.
2015 – Misir təhlükəsizlik qüvvələri Qərbi Səhra bölgəsində terrorçuların təqibi əməliyyatı həyata keçirərkən turist karvanını səhvən hədəf alaraq atəş açdı; hadisə nəticəsində səkkiz meksikalı turist və dörd misirli bələdçi həlak oldu, Qahirə ilə Mexiko arasında diplomatik böhran yarandı.
2020 – Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Bəhreyn nümayəndə heyətləri ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə Vaşinqtonda İsraillə diplomatik münasibətlərin tam bərpasını nəzərdə tutan rəsmi sənədlərin imzalanma mərasimindən əvvəl yekun protokol görüşlərini tamamladılar.
2023 – Ərəb Dövlətləri Liqası Liviyanın şərqindəki Dərnə şəhərində baş verən daşqın fəlakətindən sonra bölgəyə təcili bərpa fondunun yaradılması və xəstəliklərin yayılmasının qarşısını almaq üçün beynəlxalq səhiyyə qruplarının göndərilməsi haqqında fövqəladə qətnamə qəbul etdi.
