BAKI,VOA
Sovet İttifaqı tarixində çoxlu qaranlıq məqamlar var: QULAQ, repressiyalar, güllələnmə poliqonları. Lakin xəritədə elə bir nöqtə var ki, oradan sağ çıxanlar belə, bu barədə ömür boyu susublar. Bu, insanla heyvan arasındakı sərhədin cəmi bir həftəyə yox olduğu yer – Nazino adasıdır.
Yerli sakinlər üçün bura həmişəlik "Ölüm adası" olaraq qalıb, NKVD-nin məxfi sənədlərində isə bu məkan "1 nömrəli xüsusi yaşayış məntəqəsi" kimi qeyd olunub.
Heç nədən başlayan son
Təsəvvür edin: 1933-cü ilin may ayı. Moskva küçələri ilə gedirsiniz. Bəlkə çörək almağa çıxmısınız, bəlkə də görüşə tələsirsiniz. Birdən sizə iki nəfər formalı şəxs yaxınlaşır: "Sənədləriniz!". Pasportunuz yanınızda deyil. Elə həmin an yük maşınına mindirilirsiniz və bu, həyatınızın sonunun başlanğıcı olur. Sizi milis bölməsinə aparmırlar, evdən əşyalarınızı götürməyə icazə vermirlər. Birbaşa eşalona yükləyib minlərlə kilometr uzağa, Sibir tayqasının dərinliklərinə göndərirlər.
Orada, Ob çayının ortasındakı boş bir adada 6000-dən çox insan ac, susuz və sığınacaqsız vəziyyətdə taleyin ümidinə buraxılır. Soyuq hava və azğın cinayətkarlarla üz-üzə qalan bu insanların başına gələnlər təsvirəgəlməzdir. Bir ay sonra ora komissiya gələndə gördükləri mənzərə ən dözümlü kişiləri belə dəhşətə gətirəcəkdi.
"Artıq insanlar" planı
Hər şey 1933-cü ilin əvvəlində başladı. SSRİ vahid pasport sisteminə keçirdi. QULAQ rəhbəri Matvey Berman Stalinə böyük bir plan təklif etdilər: Moskva və Leninqradı "lazımsız elementlərdən" – dilənçilərdən, evsizlərdən və spekulyantlardan təmizləmək.
Lakin milisə plan doldurmaq tapşırığı verildiyi üçün yoldan keçən hər kəsi tutmağa başladılar. Tutulanlar arasında 3 dəfə mükafat almış zavod sürücüsü, cibində teatr bileti olan tələbə, vağzalda anasından azan 12 yaşlı qız da var idi. Onları heyvan kimi vaqonlara doldurub 2 həftə müddətində yol apardılar. Tomsk həbsxanasında isə bu çarəsiz insanların yanına ağır cinayətkarları – qatilləri və oğruları qatdılar.
Nazino adasında cəhənnəm
18 may 1933-cü ildə barjalar Nazino adasına yan aldı. Bura cəmi 3 km uzunluğu və 500 metr eni olan dar bir quru parçası idi. Nə bir barak, nə çadır, nə də mətbəx var idi. İnsanlar aprel ayında Moskvada geyindiyi yüngül paltarlarda – nazik ayaqqabılarda və pencəklərdə Sibirin dondurucu may soyuğuna atıldılar. Elə ilk gecə 295 nəfər donaraq öldü.
Yemək olaraq yalnız dördüncü gün çovdar unu gətirdilər. Çörək deyil, sadəcə un! İnsanlar qablarsız, qaynadılmış susuz o unu çay suyu ilə ayaqqabılarının içində qarışdırıb yeməyə çalışdılar. Bu isə kütləvi dizenteriya və ölümə səbəb oldu.
İnsanlıqdan çıxış: Adamyeyənlik
Adada hakimiyyət cinayətkar qrupların əlinə keçdi. Onlar zəiflərin paltarlarını əlindən alır, qızıl dişlərini zorla sökürdülər. Mühafizəçilər isə insanları əyləncə üçün güllələyirdilər.
Lakin ən dəhşətlisi un bitəndə başladı. Adada adamyeyənlik baş qaldırdı. Əvvəl ölənləri, sonra isə diri insanları ovlamağa başladılar. Arxivlərdə qeyd olunan bir hadisədə, bir mühafizəçinin qoruduğu gənc qızın o, bir neçə saatlıq uzaqlaşarkən cinayətkarlar tərəfindən tutularaq hələ diri ikən ətinin kəsildiyi və yeyildiyi sənədləşdirilib.
Həqiqətin üzə çıxması
Bu cəhənnəm təxminən bir ay davam etdi. Vasili Veliçko adlı gənc bir kommunist təlimatçı adaya yoxlamaya gələndə gördüklərindən şoka düşdü. O, hər şeyi sənədləşdirib şəxsən Stalinə 11 səhifəlik məruzə göndərdi. "Bu, kolonizasiya deyil, məhv etmədir" deyə yazdı.
Məruzə partlayış effekti verdi, komissiya faktları təsdiqlədi. Lakin cəzalar simvolik oldu (1-3 il həbs), sistem isə mühakimə olunmadı. Veliçkonun məruzəsi isə onilliklər boyu "tam məxfi" qrif altında qaldı.
Nazino adasına gətirilən 6000-dən çox insandan yalnız 2000-dən azı sağ qaldı, onlar da ömürlük şikəst oldular. 4000 insan bir neçə həftə ərzində aclıqdan, soyuq və aclıqdan məhv oldu.
Bu gün Nazino adası yenidən boşdur. Çay sahilləri yuduqca bəzən insan sümükləri səthə çıxır. Yerli balıqçılar bura gecələməyə gəlmir və deyirlər ki, burada hətta quşlar da oxumur. Burada yalnız minlərlə günahsız insanın səssiz fəryadı hakimdir.
