BAKI,VOA
Bu gün kosmonavtların kosmik geyimdə çəkilən görüntüləri adi mənzərəyə çevrilsə də, bir zamanlar Yer atmosferindən kənar məkan insanlıq üçün böyük naməlum hesab olunurdu. Alimlər kosmosun canlı orqanizmə necə təsir göstərəcəyini bilmirdilər. İnsan qanının donub-donmayacağı, ağciyərlərin partlayıb-partlamayacağı, yaxud çəkisizlik şəraitində şüurun fəaliyyətini davam etdirib-etdirməyəcəyi barədə ciddi suallar mövcud idi. İnsanların birbaşa riskə atılması mümkün olmadığı üçün elm adamları ilk kosmik sınaqlarda heyvanlardan istifadə etməyə qərar verdilər. Beləliklə, bəşəriyyətin kosmosa gedən yolunu əvvəlcə səssiz canlılar açdı. Onlar nə şöhrət, nə də mükafat istəyirdilər. Sadəcə, nəfəs alıb-verən canlılar kimi insanlığın gələcəyi üçün naməlum kosmik boşluğa göndərildilər. Tarixə düşən həmin heyvanlar arasında it, meymun, pişik, hörümçək və tısbağalar xüsusi yer tutur.
Layka – kosmosdan geri dönməyən ilk canlı
Kosmos tarixindən danışarkən ilk yada düşən canlılardan biri küçələrdə gəzən sahibsiz it olan Laykadır. O, 1957-ci ildə Sovet İttifaqı tərəfindən “Sputnik-2” kosmik aparatına yerləşdirilərək Yer ətrafında dövrə vuran ilk canlı oldu. Laykanın uçuşu əslində geri dönüşü olmayan missiya idi. Həmin dövrdə kosmik aparatların Yerə qaytarılması texnologiyası hələ mövcud deyildi. Uzun illər Laykanın bir həftə yaşadığı bildirilsə də, sonradan yayılan sənədlər onun yüksək temperatur və stress səbəbindən cəmi bir neçə saat sonra öldüyünü ortaya çıxardı. Buna baxmayaraq, Laykanın missiyası elm üçün mühüm nəticələr verdi. Onun ürək döyüntüsü və nəfəsalma göstəriciləri sübut etdi ki, canlı orqanizm kosmik uçuşun təzyiqinə tab gətirə və orbitdə yaşaya bilər. Bu nəticələr sonradan Yuri Qaqarinin tarixi uçuşuna yol açdı.
Ham – kosmosda tapşırıq yerinə yetirən ilk meymun
Sovet alimləri əsasən canlıların sağ qalmasına diqqət yetirirdisə, ABŞ alimlərini başqa sual düşündürürdü: canlı kosmosda işləyə bilərmi? 1961-ci ildə “Ham” adlı şimpanze kosmosa göndərildi. O, sadəcə sərnişin deyildi. Ham xüsusi təlim keçmiş canlı idi. 16 dəqiqə davam edən uçuş zamanı o, işıq siqnallarına uyğun olaraq xüsusi qolları idarə etməli idi. Təcrübə göstərdi ki, çəkisizlik şəraitində onun reaksiyası Yer səthindən cəmi saniyənin kiçik hissəsi qədər zəif olub. Bu nəticə sübut etdi ki, kosmos insan beyninin fəaliyyətini və hərəkət qabiliyyətini tamamilə sıradan çıxarmır. Ham Yerə sağ qayıtdı və sonrakı 20 ilini zooparkda keçirdi. O, tarixdə “ilk interaktiv kosmik canlı” kimi yadda qaldı.
Feliset – unudulan kosmik pişik
1963-cü ildə Fransa da kosmik yarışda öz izini qoymaq istəyirdi. Bunun üçün Paris küçələrindən götürülmüş sakit təbiətli pişik Feliset seçildi. Feliset yüksək səs, güclü təzyiq və sürət sınaqlarından keçdikdən sonra “Veronik” raketi ilə kosmosa göndərildi və 157 kilometr yüksəyə qalxdı. Onun beyninə yerləşdirilən elektrodlar vasitəsilə sinir sistemi fəaliyyətinə nəzarət edilirdi. Feliset Yerə sağ qayıtdı və alimlərə kosmik uçuşun sinir sisteminə təsiri barədə mühüm məlumatlar verdi. Buna baxmayaraq, onun adı uzun illər Layka və Ham qədər məşhur olmadı. Yalnız son dövrlərdə Felisetin xatirəsinə abidə ucaldıldı və o, tarixdə ilk kosmik pişik kimi yenidən xatırlandı.
Arabella və Anita – kosmosda tor quran hörümçəklər
1973-cü ildə alimlər yeni bir sual üzərində düşünürdülər: çəkisizlik şəraitində canlıların instinktləri dəyişirmi? Bu məqsədlə Arabella və Anita adlı iki hörümçək “Skaylab” kosmik stansiyasına göndərildi. İlk günlərdə hörümçəklərin torları nizamsız və qarışıq görünürdü. Lakin bir müddət sonra onlar yeni mühitə uyğunlaşaraq Yer üzündəki kimi simmetrik və mükəmməl torlar qurmağa başladılar. Alimlər müəyyən etdilər ki, canlı orqanizmlər yeni mühitə uyğunlaşmaq üçün öz davranış sistemlərini yenidən formalaşdıra bilir. Bu nəticə uzun müddət kosmosda qalacaq insanlar üçün mühüm elmi əsaslardan birinə çevrildi.
Zond tısbağaları – Ayın qaranlıq tərəfini ilk görən canlılar
Bir çox insan Ay ətrafında ilk dövr edənlərin insanlar olduğunu düşünsə də, əslində bu uğur sovet tısbağalarına məxsusdur. 1968-ci ildə “Zond-5” kosmik aparatı ilə göndərilən iki tısbağa Ay ətrafında dövr vuraraq Yerə qayıtdı. Missiyanın məqsədi dərin kosmos radiasiyasının canlı orqanizmə təsirini öyrənmək idi. Bir həftəlik uçuşdan sonra tısbağalar çəkilərinin təxminən 10 faizini itirsələr də, sağlam və aktiv vəziyyətdə geri döndülər. Bu təcrübə sübut etdi ki, mürəkkəb canlı orqanizmlər dərin kosmosa gedib geri qayıda bilir. Sonradan həyata keçirilən insanlı Ay missiyalarının əsası da məhz bu nəticələr üzərində quruldu.
