Bakı, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi – İslam sivilizasiyasının elm sahəsindəki böyük nailiyyətlərindən biri də riyaziyyat və astronomiya sahəsindəki müstəsna inkişafıdır. Tarixçi Corc Sarton bu sahədə əvəzsiz iz qoymuş Məhəmməd ibn Musa əl-Xarəzmini IX əsrin ən parlaq alimlərindən biri kimi qiymətləndirir. Alqoritm sözü məhz onun adından yaranıb və kompüter texnologiyalarının təməlini təşkil edir.
Əl-Xarəzmi cəbr elminin banisi hesab olunur. O, riyaziyyatda cəbr və həndəsəni ilk dəfə ayıran alim olmuşdur. Həmçinin bucaq hesablamaları, triqonometrik cədvəllər, həndəsi həll yolları kimi yenilikləri ilə dövrünün elm dünyasına böyük töhfə verib. Avropalı alim Batlı Adelard onun əsərlərini XII əsrdə latın dilinə tərcümə edərək Avropa elminə qazandırmışdır.
Xarəzminin davamçılarından biri, riyaziyyatçı və astronom Sabit ibn Qürrə, Bağdadda Xəlifə Məmunun akademiyasında fəaliyyət göstərmişdir. O, həndəsə, mexanika, qeyri-rasional ədədlər və diferensial haqqında dəyərli əsərlər yazmış, günəş saatı və astronomiya sahəsində də mühüm yeniliklərə imza atmışdır. Onun tədqiqatları sferik həndəsə, günəş ili və kölgə nəzəriyyəsi ilə əlaqəli olub, latın dilinə də tərcümə edilmişdir. Sabit ibn Qürrənin oğlu Sinan, nəvələri Sabit və İbrahim, eləcə də onların nəslindən gələn Əbül-Fərəc İslam elm dünyasında tanınmış alimlərdən olmuşlar.
Ay təqviminin ərəb həyatındakı əhəmiyyəti astronomların işlərini daha da aktuallaşdırırdı. Ərəblər ulduzları iyirmi səkkiz qrupa bölərək ayın mövqeyini təyin edir və fəsilləri müəyyənləşdirirdilər. Bu, əkinçilik təqvimi üçün də böyük əhəmiyyət daşıyırdı.
Əbül-Vəfa əl-Büzcani (940–998) riyaziyyat və astronomiya sahəsində öz dövrünün ən mühüm alimlərindən biri idi. Onun sekans və tangens anlayışlarını inkişaf etdirməsi, triqonometriyanın inkişafına böyük töhfə vermişdir. O, həmçinin Ptolemeyin məşhur əsəri “Əl-Məcəst”in ərəb dilinə yeni tərcüməsini hazırlamışdır.
Bəni Musa qardaşları isə dünyanın çevrəsini müəyyənləşdirmək, qütb ulduzunun yüksəkliyini ölçmək və bu sahədə triqonometriyadan istifadə edərək elmi nailiyyətlər qazanmışdılar.
Ömər Xəyyam (1048–1131) həm riyaziyyat, həm də astronomiya sahəsində parlaq alim kimi tanınırdı. O, üçüncü dərəcəli tənliklərin həlli, tənliklərin təsnifatı, konik kəsiklərlə həll yolları kimi mühüm kəşflər etmişdir. Həmçinin günəş təqvimini təkmilləşdirərək təqvim dəqiqliyini artırmış, tərtib etdiyi təqvimdə beş min ildə yalnız bir günlük xəta ehtimalı var idi.
Əbu Əli əl-Həsən ibn əl-Heysəm (Alhazen) (965–1039) İslam elminin optika sahəsində iftixarı hesab olunur. O, görmənin əşyadan gələn şüalar vasitəsilə baş verdiyini sübut edərək Avropa alimlərinə böyük təsir göstərmişdir. Onun “Kitabül-mənazir” adlı əsəri latın dilinə tərcümə edilmiş və orta əsrlərdə optikanın əsas mənbəyinə çevrilmişdir.
Nəsirəddin Tusi (1201–1274) monqol istilası dövründə yaşasa da, Hülakü xan tərəfindən himayə olunaraq Marağa rəsədxanasının təsisini idarə etmişdir. O, riyaziyyat, həndəsə və triqonometriya sahəsində dəyərli tədqiqatlar aparmış, dairəvi triqonometriya ilə bağlı mötəbər əsərlər yazmışdır.
Müsəlman astronomları avropalı alimlər üçün həm cihazların inkişafı, həm də elmi təcrübələrin aparılmasında əvəzedilməz rol oynamışlar. Ərəblərin çarxlı təqvimləri, astrolabları və digər cihazları avropalıların elmi nailiyyətlərinin əsasında dayanırdı.
İslam alimləri həm tərcüməçilik fəaliyyəti, həm də öz tədqiqatları ilə Avropa elminə təkan verərək insanlığın elm tarixinə böyük töhfələr vermişlər.
