BAKI, VOA, Orxan Qədirzadə
Dünyada mövcud olan ağrı, iztirab və ədalətsizliklər tarix boyu insan zehnini məşğul edən ən çətin suallardan biri olmuşdur."Şər problemi" olaraq adlandırılan bu mövzu, xüsusilə modern dövrdə inanc sistemlərinə qarşı əsas tənqid arqumentlərindən biri kimi istifadə edilir. Lakin bu məsələyə İslam fəlsəfəsi və məntiq çərçivəsindən baxdıqda, problemin əslində Allahın varlığına deyil, Onun sifətlərinin necə başa düşülməsinə yönəldiyi aydın olur.
Şər problemi adətən üç təməl sütun üzərində qurulur: Allahın mütləq elmi, mütləq qüdrəti və mütləq xeyirxahlığı. İddia olunur ki, əgər Allah hər şeyi bilirsə, hər şeyə gücü çatırsa və sonsuz dərəcədə yaxşıdırsa, o zaman dünyadakı şərin mövcudluğu bu sifətlərlə ziddiyyət təşkil edir. Halbuki, bu yanaşma insan mərkəzli bir baxış bucağıdır. İnsan öz məhdud dərki ilə "yaxşı" və "pis" anlayışlarını yalnız öz mənfəəti və ya anlıq duyğuları ilə ölçür. Məntiqi olaraq, bir varlığın mütləq yaxşı olması, Onun yaratdığı hər bir detala bizim anladığımız mənada "rahatlıq" yükləməsi demək deyil.
İslam kəlam elmində bu məsələ fərqli məktəblər tərəfindən müxtəlif cür izah edilmişdir. Məsələn, Mötəzilə məktəbi Allahın ən yaxşı olanı etməsinin Onun üzərinə bir növ "vacib" olduğunu müdafiə edir. Bu, Allahın öz zatının gərəyi olaraq hikmətli və ədalətli davranması deməkdir. Əşarilikdə isə xeyir və şər Allahın iradəsi ilə müəyyən olunur; yəni bir şey Allah ona "yaxşı" dediyi üçün yaxşıdır. Hər iki halda da şər, müstəqil bir varlıq deyil, xeyrin yoxluğu kimi xarakterizə edilir.
Ən önəmli məqam odur ki, dünyadakı imtahan və maddənin təbiəti özlüyündə bir növ əskikliyi, yəni "şəri" qaçılmaz edir. Əgər hər bir arzumuz anında yerinə yetsəydi və heç bir çətinlik olmasaydı, insan iradəsindən və əxlaqi seçimdən danışmaq mümkün olmazdı. Bu vəziyyətdə insan artıq "insan" olmaz, bir simulyasiyanın parçasına çevrilərdi. Axirət inancı isə bu tənliyin əsas tamamlayıcısıdır. Sonsuzluq daxilində dünyanın bir neçə on illik çətinliyi riyazi olaraq sıfıra bərabərdir.
Şər problemi əslində intellektual bir böhrandan çox, insanın özünü kainatın mərkəzində görmə arzusunun nəticəsidir, lakin kainatın yaradılmasında ümumi xeyir əsas götürülür.
