Osmanlıya qədərki İslam mədəniyyətinin Avropa İntibahına təsiri danılmaz bir həqiqətdir. Osmanlılar həm Avropadakı İntibah prosesinə təsir etmiş, həm də onun təsirində qalmışlar. Dövrün osmanlı alim və xəritəçiləri Avropa İntibah kartoqrafiyası ilə eyni qaynaqlardan, xüsusilə Ptolemeyin antik "Coğrafiya" əsərindən faydalanmışdılar.
Konstantinopol fatehi Sultan II Mehmed ətrafına rum əsilli alimləri də toplamışdı. Fateh 1465-ci ildə alimlərə Ptolemeyin "Coğrafiya"sını ərəb dilinə, 1475-ci ildə isə Blaunun "Atlas"ını türk dilinə tərcümə etdirməyi əmr etmişdi. Həmçinin XV əsrdə astronomiya sahəsində çalışan səmərqəndli məşhur alim Əli Quşçu dövrünün İntibah nümayəndələrindən xeyli irəlidə idi.
Roma mirası və İtaliya ilə memarlıq dialoqu
Paytaxtın İstanbula köçürülməsi Roma İmperiyasının keçmiş əzəmətinin yeni baxışla canlandırılmasına zəmin yaratdı. Konstantinopolu Roma ilə birləşdirmək ideyası Osmanlı sarayında İtaliya incəsənətinə xüsusi maraq formalaşdırdı. Bu səbəbdən italyan rəssam və memarlarına aktiv dəstək verildi. Bu planın reallaşmasının mümkünsüzlüyü anlaşıldıqdan sonra isə əcnəbi memarların dəvəti dayandırıldı.
İntibah dövrü italyan kilsələri ilə Osmanlı məscidləri arasındakı bənzərliklər tarixi mətnlərdə çox vaxt diqqətdən kənarda qalır. İtalyan humanistlərinin klassik antik axtarışları və Osmanlının İslam mirasına verdiyi dəyər kəmərlər və qübbələr haqqında mühüm araşdırmalara yol açdı. Hər iki mühitdə mərkəzi günbəzli məbədlərin eyni vaxtda meydana çıxması müştərək Roma-Bizans memarlıq ənənəsinin dirçəldilməsi ilə bağlı idi.
Bu memarlıq mübadiləsi bir neçə kanalla həyata keçirilirdi:
İstanbuldakı Avropa səfirliklərinə təyin olunan sənətkarlar;
Osmanlı diplomatları və Avropa səyyahları;
Roma ilə Konstantinopol arasında körpü qurmaq istəyən sultanlar;
İstanbulda çalışmağa can atan tanınmış italyan ustaları.
Buna misal olaraq Avstriya Habsburq səfirliyinə təyin olunmuş danimarkalı rəssam Melxioru və venesiyalı diplomat-heykəltaraş Markantonio Barbaronu göstərmək olar. Daniele Barbaro memarlıq əsərləri yazmış və Sədrəzəm Sokullu Mehmed Paşa ilə yazışmışdı. Markantonio isə məktublarında Memar Sinanın tikdiyi məscidləri "qürurverici" adlandırmışdı. Sinanın sənəti Palladionun layihələndirdiyi "Redentore" kilsəsinə də təsir göstərmişdi; bir çox avropalı alim bu kilsənin iki incə qülləsinin Memar Sinanın minarələrindən ilhamlandığını bildirir.
Qərb sənətkarlarına maraq: Da Vinçidən Barokko dövrünə
Osmanlı sultanları avropalı mütəxəssislərin təcrübəsindən mütəmadi istifadə edirdilər. XVI əsrdə əcnəbi mühəndislərdən ibarət xüsusi komissiya fəaliyyət göstərirdi. Hətta Leonardo Da Vinçi öz ixtisas sahəsinə aid layihələrini sultana təqdim etmişdi. Fateh məscidinin memarlıq quruluşunda İtaliya İntibahının, xüsusən Antonio Averlinonun Milandakı "Ospedale Maggiore" layihəsinin izləri görünür.
Bu meyil II Bəyazidin dövründə də davam etdi. Sultan II Bəyazid Qızıl Buynuz (Xəlic) üzərində körpü inşası üçün Mikelancelo və Leonardo Da Vinçiyə müraciət etmişdi. Da Vinçi eskiz göndərmiş, Mikelancelo isə İstanbula səfərə böyük maraq göstərmişdi.
XVII–XVIII əsrlərdə isə Fransa incəsənətinə maraq artdı. III Əhməd və Sədrəzəm Nevşəhərli İbrahim Paşanın dövründə (Lalə dövrü) Fransa ilə qurulan diplomatik əlaqələr Avropa Barokko və Rokoko üslublarının Osmanlıya daxil olmasına şərait yaratdı. Çox sayda nümayəndə Qərb həyat tərzini öyrənmək üçün Parisə göndərildi. Nəticədə klassik abidələrin yerini zərif köşklər, sahil sarayları və villalar aldı. Şərqi Anadoludakı İshaq Paşa Sarayının inşası da (1685–1784) bu təsirlər altında baş verdi.
Elmi durğunluq və tənəzzülün arxasındakı epistemoloji böhran
Mədəni maraqlara baxmayaraq, imperiya getdikcə elmi inkişafda geriləyirdi. Katib Çələbi, İbrahim Mütəfərriqə və Piri Rəis kimi simaların səyləri ümumi durğunluğun qarşısını ala bilmədi. Hərbi məğlubiyyətlər islahatları zəruri etsə də, reformların uğursuzluğunun kökündə dərin dünyagörüşü və epistemologiya böhranı dayanırdı. Praktik sənətlərə diqqət yetirilsə də, fundamental elmi nəzəriyyələr arxa plana keçmişdi.
Misir, İran və digər mərkəzlərdən paytaxta qayıdan alimlər İmam Qəzzali və İbn Rüşd dövrünün köhnə "ağıl və iman" mübahisələrini yenidən canlandırdılar. Həyatın elmi reallıqları ilə dini ehkamlar arasındakı münasibətlər müzakirə edilərkən, İbn Rüşdün rasionalizminə qarşı Qəzzalinin "təhafüt" (əsassızlıq) yanaşması əsas götürüldü. Bu qərar ənənəvi çərçivədən kənara çıxan azad elmi araşdırmaların qarşısını aldı, dövlət tərəfindən fərqli düşünən intellektual gənclər sıxışdırıldı. Bernard Luisin qeyd etdiyi kimi, XIX əsrə qədər osmanlıların özlərini Qərbdən hər sahədə üstün hesab etmələri sonradan acı bir reallığa çevrildi.
İntibah yolunda tənha mübarizlər
Bu mürəkkəb dövrdə bir neçə mütəfəkkir təkbaşına elmi dirçəliş üçün fədakarlıq göstərdi:
Katib Çələbi: 15 min məqaləlik "Kəşfüz-zünun" biblioqrafik ensiklopediyasının müəllifi idi. Rasional düşüncə ilə şəriət idarəçiliyinin fərqlərini aydın göstərdi. Mədrəsələrdəki sxolastik tədrisi tənqid edərək kimya, biologiya, riyaziyyat və coğrafiya kimi fundamental fənlərin tədrisini müdafiə etdi.
İbrahim Mütəfərriqə: Əslən macar olan və İslamı qəbul edən bu mütəfəkkir 1727-ci ildə ilk rəsmi Osmanlı mətbəəsini qurdu. Qeyri-müsəlman icmaların (yəhudilər 1492, ermənilər 1567, pravoslav rumlar 1627) çoxdan mətbəəyə sahib olduğunu vurğulayaraq müsəlmanların bu sahədəki ləngiməsini cəhalətlə əlaqələndirirdi. Təəssüf ki, mətbəənin fəaliyyətinin ilk yüz ilində cəmi 180 adda kitab nəşr olundu.
Piri Rəis: XVI əsrin əvvəlində dövrünün ən mükəmməl dünya xəritəsini çəkən dənizçi-alim oldu, lakin hərbi intriqalar nəticəsində edam edildi.
Ərzurumlu İbrahim Haqqı (1703–1780): "Mərifətnamə" (1756) əsərində canlıların inkişafı və təbiət qanunları barədə mütərəqqi fikirlər irəli sürdü, elmi inkar edənləri sərt tənqid etdi. Əsərinin yalnız 1835-ci ildə Qahirədə nəşr olunması ideyalarının dövründə lazımi qiymət almadığını göstərir.
Bu təşəbbüslərin qarşısı alındıqca Osmanlı dövləti gecikmiş şəkildə, passiv formada avropalılaşmaq məcburiyyətində qaldı. Bütün bunlara baxmayaraq, Səlcuqlu və Osmanlı irsi özünəməxsus memarlıq və mədəniyyət sintezi yaradaraq Avropa İntibahının formalaşmasına danılmaz töhfələr vermişdir.
