Yəmənin strateji əhəmiyyətli əl-Muxa şəhərinin husilərin nəzarətinə keçməsi artıq sadəcə ölkə daxilindəki adi bir cəbhə irəliləyişi deyil; bu hadisə hərbi qarşıdurmanın regional müstəviyə daşındığını göstərən ən kəskin siqnala çevrilib. Husi qüvvələrinin qərb sahilində sürətlə irəliləyərək Babül-Məndəb boğazına yaxınlaşması Yəmən və İran mənbələrinin Tehran tərəfindən hücuma verilən silah və hərbi məsləhət dəstəyi, habelə yeni dəniz cəbhəsinin açılması barədə iddiaları ilə eyni vaxta təsadüf edir.
Bu mənzərə Yəməndə baş verən son hərbi dönüşlərin İran ilə onun əsas rəqibləri - xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı və ABŞ arasındakı genişmiqyaslı müharibə planları ilə birbaşa əlaqəsi olduğunu bir daha gündəmə gətirir. Bu baxımdan, əl-Muxa üzərində nəzarətin bərqərar olunması Yəmənin coğrafi sərhədlərini aşaraq Qırmızı dənizdə gəmiçilik və enerji təhlükəsizliyinə yönəlmiş böyük təzyiq strategiyasının tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilir.
"Reuters" agentliyinin Yəmən, İran və regional mənbələrə istinadən verdiyi məlumata görə, husilərin Qırmızı dəniz sahilində qazandığı sürətli irəliləyiş İranın qruplaşmaya verdiyi silah və strateji məsləhətlər fonunda gerçəkləşib. İki iranlı mənbə Tehranın ötən həftə husilərdən Səudiyyə Ərəbistanına qarşı hücumları intensivləşdirməyi tələb etdiyini, bunun müqabilində isə daha çox maliyyə və silah vəd etdiyini, həmçinin əməliyyatların idarə olunmasına kömək üçün yüksəkrütbəli zabitlər göndərdiyini bildirib.
Rəsmi Tehran husilərin əməliyyatlarını yönləndirdiyini açıq şəkildə inkar edir və qruplaşmanın onun tabeliyində olan bir proksi qüvvə olmadığını iddia edir. Agentliyin sitat gətirdiyi bir iranlı rəsmi isə əl-Muxanın ələ keçirilməsi qərarının İran tərəfindən deyil, birbaşa husilər tərəfindən verildiyini qeyd edib. Bununla belə, həmin rəsmi bu addımın Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ştatlara təzyiq göstərmək, eləcə də neft qiymətlərinə təsir etmək baxımından Tehranın maraqlarına tam xidmət etdiyini etiraf edib.
Əl-Muxanın strateji çəkisi və dəniz təhdidi
Əl-Muxa şəhəri Yəmənin qərb sahilində yerləşməsi və Qırmızı dənizi Ədən körfəzi və Hind okeanı ilə birləşdirən Babül-Məndəb boğazına yaxınlığı səbəbindən müstəsna strateji əhəmiyyətə malikdir. Husilərin sahilboyu irəliləməsi və hərəkətlərinin Haniş adalarına qədər çatması qruplaşmaya boğazı tam bağlamadan belə bölgədəki beynəlxalq gəmi hərəkətini ciddi şəkildə təhdid etmək imkanı yaradır.
Bu hadisələr husilərin uzun illər boyu Qırmızı dənizdəki gəmilərə qarşı raket və PUA-lardan istifadə etməsindən sonra baş verir; lakin quru ərazilərin, limanların və sahil məntəqələrinin ələ keçirilməsi bu təhdidə tamamilə fərqli bir miqyas qazandırır. Belə ki, qruplaşma artıq yalnız səyyar atış qurğularından edilən zərbələrə güvənmir, sahil xətti boyu coğrafi dayaq nöqtələri quraraq dəniz marşrutlarına daha yaxın mövqelərdə operativ dərinlik qazanmağa çalışır.
Yəmən hərbi mənbələri tutulan rabitə danışıqları və əsirlərin ifadələrindən əldə edilən məlumatlara əsaslanaraq, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) husilərin bu son əməliyyatlarına birbaşa dəstək verdiyini bildirirlər. Bu mənbələr İranın Yəməndəki fəaliyyətlərini idarə edən əsas şəxslərdən biri kimi "Qüds" qüvvələrinin yüksəkrütbəli komandirlərindən Əbdürrza Şəhlayinin adını çəkirlər. "Reuters" agentliyinə danışan İran mənbələri bu iddianı tam təsdiqləyə bilməsələr də, Şəhlayinin ötən illər ərzində Yəməndə vaxt keçirdiyini istisna etməyiblər.
Hərbi ekspertlər isə husilərin artan döyüş qabiliyyətinin yalnız İranın birbaşa addımları ilə deyil, həm də qruplaşmanın qazandığı döyüş təcrübəsi və yeni texnologiyaları mənimsəməsi ilə izah olunduğunu bildirirlər. Beynəlxalq Böhran Qrupunun Yəmən üzrə analitiki Əhməd Naci qərb sahilinə edilən hücumun bir neçə həftənin planı olmadığını diqqətə çatdırıb. "Husilərin imkanlarının bu dərəcədə inkişaf etməsi onların əldə etdiyi yeni silahlar, o cümlədən pilotsuz uçuş aparatları ilə birbaşa bağlıdır", - deyə o qeyd edib.
Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi Yəmən hökumət qüvvələri hərbi kampaniyanın böyük hissəsini şimal cəbhəsində cəmləşdirmişdi ki, bu da husilərə qərb sahilində manevr etmək üçün geniş boşluq yaratdı. Qüvvələrin bölgüsündəki bu fərqlilik döyüşlərin ənənəvi daxili cəbhə xətlərindən çıxaraq tamamilə yeni və strateji bir istiqamətə yönəlməsinə şərait yaratdı.
Səudiyyəyə qarşı eskalasiya və Hörmüzlə paralel cəbhə
Husilərin bu irəliləyişi Səudiyyə Ərəbistanına qarşı açıq hücumlarla müşayiət olundu. Krallığın cənubundakı Əbha, Xamis-Müşeyt və Cazan kimi şəhərlər ballistik raket və dron zərbələrinə məruz qaldı; ərəb koalisiyası bu hücumların infrastruktura ziyan vurduğunu və onlarla insanın yaralandığını açıqladı. Səudiyyə hakimiyyəti cümə axşamı Xamis-Müşeytdə 24 saat ərzində dördüncü hava həyəcanı siqnalından sonra təhlükə rejiminin başa çatdığını elan etdi.
Bütün bunlar göstərir ki, Yəmən meydanı İran ilə ABŞ arasındakı qlobal müharibə planları ilə getdikcə daha sıx şəkildə inteqrasiya olunur. Belə ki, Hörmüz boğazında baş verən toqquşmalar səbəbindən Körfəz bölgəsində dəniz hərəkətinin ciddi şəkildə pozulduğu bir vaxtda husilər dəniz ticarətinə qarşı ikinci bir təzyiq rıçaqına çevrilirlər.
Əl-Muxanın əsas əhəmiyyəti də məhz bundadır. Əgər əvvəllər husilər gəmiçiliyi yalnız uzaqdan atılan raket və dronlarla pozurdularsa, bu strateji sahil şəhərini tutmaq və Babül-Məndəbə dirənmək bu gücə coğrafi üstünlük əlavə edir. Bu isə sığorta və daşıma xərclərini fantastik dərəcədə artıracaq, xüsusən də Səudiyyə ilə əlaqəli gəmilər hədəfə alınarsa, ticarət donanmalarını marşrutlarını dəyişməyə məcbur edəcək.
Proseslər Babül-Məndəb boğazının hazırkı enerji böhranında Hörmüz boğazına paralel ikinci böyük cəbhəyə çevrilə biləcəyini sübut edir. Hörmüzdəki gərginlik fonunda neftin qiymətinin 100 dollarlıq psixoloji həddi aşdığı bir dövrdə Qırmızı dənizin təhlükəsizliyində yaranacaq istənilən əlavə böhran qlobal enerji bazarlarına və təchizat zəncirinə ikiqat zərbə vuracaq.
Nəticədə əl-Muxa sadə bir hərbi qənimət olmaqdan çıxıb qlobal dəniz boğazları uğrunda aparılan böyük savaşın əsas təzyiq kartına çevrilir. Hörmüz ilə Babül-Məndəb arasında sıxışan bu regional qarşıdurma artıq sadə hərbi bazaların vurulmasından qlobal ticarət və enerji damarlarının boğulması mərhələsinə keçir; Yəmənin coğrafi mövqeyi isə bu ölümcül tənliyin mərkəzində dayanır.
