BAKI,AzerVoice İslam Ensiklopediyası
İslamdan əvvəl onun adının Hüseyn olduğu, lakin Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) ona Abdullah adını verdiyi rəvayət olunur. Mədinəli alimlər onu Abdullah, iraqlı alimlər isə Amr adı ilə qeyd edirlər. "Ümmü Məktum" onun anası Atikə bint Abdullah əl-Məxzuminin künyəsi olub, buna nisbətən o, İbn Ümmü Məktum (Ümmü Məktumun oğlu) adı ilə tanınıb. Onun doğulduğu zaman kor olduğu və ya uşaqlıqda gözlərini itirdiyi, bu səbəblə anasına “Ümmü Məktum” (korun anası) deyildiyi də nəql olunur. Nəsəbi ilə bağlı fərqli fikirlər olsa da, atası Qeys Qüreyş qəbiləsinin Amir ibn Lüey qolundandır və o, Hz. Xədicənin əmisi oğludur (İbn Hazm, s. 171).
İslamı ilk qəbul edənlərdən biri idi
O, Məkkədə İslamı qəbul edən ilk şəxslərdən olmuşdur. Bəziləri onun Bədr döyüşündən az əvvəl Mədinəyə hicrət etdiyini desələr də, əslində onun Birinci Əqabə beyətindən sonra İslamı təbliğ üçün Mədinəyə göndərilən Musab ibn Umeyr ilə birlikdə və ya ondan sonra hicrət etdiyi məlumdur. Hətta İmam Buxari, Musab ibn Umeyr və İbn Ümmü Məktumu ilk mühacirlərdən sayır. Mədinədə o, Musabla birlikdə insanlara Qurani-Kərimi öyrətmək ilə məşğul olmuşdur.
Peyğəmbərin təyin etdiyi naib və imam
Suffə inşa edildikdən sonra bir müddət orada qalan İbn Ümmü Məktum, daha sonra Məhrəmə ibn Nevfələ məxsus olan və “darül-qurra” (qarilər evi) kimi tanınan evə köçmüşdür. Peyğəmbər (s.ə.s.) Mədinədən kənara çıxdığı zaman İbn Ümmü Məktumu özünə naib təyin edir və camaata imamlıq etməyi ona həvalə edirdi. Qeyd olunur ki, o, bu vəzifəni on üç dəfə icra etmişdir.
Cihada qatılmaq istəyi və şəhidliyi
Təbuk səfərindən sonra nazil olan, cihada gedənlərin üstünlüyünü bildirsə də, bəhanəsi olanların bundan istisna edildiyini qeyd edən ayəyə (Nisə, 4/95) baxmayaraq, o, cihada qatılmaq istədiyini bildirmiş və sancağın ona verilməsini istəmişdir. Qara bayraq daşıyaraq zirehli geyimdə Qadisiyyə döyüşündə iştirak etdiyi, döyüşdən sonra Mədinəyə qayıtdıqdan sonra ehtimal ki, yaralarından dolayı vəfat etdiyi və ya elə Qadisiyyədə şəhid olduğu rəvayət olunur.
“Əbəsə” surəsinin səbəbi və Peyğəmbərin münasibəti
Peyğəmbər (s.ə.s.) Məkkədə bəzi müşriklərə İslamı təbliğ edərkən, İbn Ümmü Məktum yanına gəlib ona Allahın öyrətdiyi məsələləri izah etməsini istəmiş, bu anda Rəsulullah onun bu davranışından narahat olmuşdu. Bu hadisə ilə bağlı “Əbəsə” surəsinin (80/1-2) ilk ayələri nazil olmuşdur. Daha sonra Peyğəmbər (s.ə.s.) ona xüsusi iltifat göstərmiş və onu belə salamlamışdır: "Ey Rəbbimin məni onunla danladığı şəxs, xoş gəldin!"
Əlillərlə bağlı fiqh hökmlərinin əsas mənbəsi
İslamda əlillərlə bağlı bir çox hökmlərin təyin olunmasında İbn Ümmü Məktumun rolu olmuşdur. Onun nümunəsi əsasında:
Fiziki qüsurlu şəxslərin imamlıq etməsi,Cihada qatılmaları,Məscidə cümə və camaat namazlarına gəlmələri,Mühafizə məqsədilə it saxlamaqları və digər bu kimi məsələlər fiqhi baxımdan aydınlaşdırılmışdır.
Müəzzinlik fəaliyyəti və fiqhi təsirləri
Mədinə dövründə Bilal Həbəşi ilə birlikdə Peyğəmbərin müəzzini olmuşdur. Bilal sübh azanını erkən, İbn Ümmü Məktum isə fəcr doğduqdan sonra oxuyardı. Qüsuru səbəbilə ona it saxlamağa icazə verilmişdir.
Bu hadisə ilə əlaqədar olaraq o, iki hədis rəvayət etmişdir. Bu hədislər Əbu Davud, Nəsai və İbn Macənin “Sünən” adlı əsərlərində qeyd olunmuşdur. Ondan Ənəs ibn Malik, Zir ibn Hubeyş, Abdullah ibn Şəddad, Əbdürrəhman ibn Əbu Leyla və Əbu Rəzin əl-Əsədi kimi şəxslər hədis rəvayət etmişdir.
