BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
İran İslam Respublikasının Ali Rəhbəri Əli Xamenei bəyan edib ki, “iğtişaş törədənlərə son qoyulmalıdır”. Bu, ölkədə bir həftədən artıqdır davam edən genişmiqyaslı etiraz dalğasından sonra onun ilk açıq mövqeyidir. Bu bəyanatlar geniş şəkildə təhlükəsizlik orqanlarına etirazçılara qarşı gücdən istifadə etmək üçün birbaşa səlahiyyət verilməsi kimi qiymətləndirilib. Bu isə zorakılığın artdığı, müxtəlif vilayətlərdə ölənlərin olduğu və yüzlərlə etirazçının saxlanıldığı bir vaxta təsadüf edir.
Xameneinin açıqlamaları son dərəcə həssas daxili şərait fonunda səsləndirilib. Belə ki, etirazlar ağır iqtisadi böhran, İran rialının dəyərinin davamlı şəkildə ucuzlaşması və qiymətlərin misli görünməmiş səviyyədə artması ilə paralel gedir. Bu amillər cəmiyyətin geniş təbəqələrinin alıcılıq qabiliyyətinin ciddi şəkildə azalmasına səbəb olub.
Hüquq-müdafiə təşkilatlarının hesabatlarına görə, etirazlarla bağlı qarşıdurmalar nəticəsində azı 15 nəfər həlak olub, 580-dən çox şəxs saxlanılıb. Etiraz aksiyaları 25 vilayətdə 170-dən artıq məntəqəni əhatə edib ki, bu da ictimai qəzəbin miqyasını və onun qısa müddətdə nəzarət altına alınmasının çətinliyini göstərir.
Xameneinin çıxışı təkcə hadisələrin təsviri olmayıb, həm də aydın siyasi və təhlükəsizlik mesajı daşıyıb. Ali Rəhbər iqtisadi vəziyyətin pisləşməsindən zərər çəkən etirazçılarla “iğtişaş törədənlər” arasında sərhəd çəkməyə çalışıb və sonuncuları ABŞ və İsrail də daxil olmaqla xarici qüvvələrin maraqlarına xidmət etməkdə ittiham edib.
Lakin rəsmi çıxışlarda dəfələrlə təkrarlanan bu bölgü əslində dialoqa yol açmaqdan daha çox, təhlükəsizlik qurumlarına etirazları cinayətləşdirmək və sosial narazılığı ifadə edən aksiyaları güclə yatırılmalı təhlükəsizlik təhdidinə çevirmək üçün əsas verir.
İranda əvvəlki təcrübələr göstərir ki, bu cür ritorika adətən genişmiqyaslı təhlükəsizlik eskalasiyasının başlanğıcı olur. 2019-cu ildə yanacaq qiymətlərinin artırılmasına etiraz olaraq baş verən aksiyalardan sonra oxşar mövqenin ardınca bir neçə gün ərzində yüzlərlə etirazçının həlak olduğu qanlı repressiya kampaniyası həyata keçirilmişdi.
2022-ci ildə polis nəzarətində olan Məhsa Əmininin ölümündən sonra başlayan etirazlar da eyni ssenari üzrə inkişaf edərək uzunmüddətli təhlükəsizlik əməliyyatları ilə nəticələnmiş, 500-dən çox insanın ölümü və on minlərlə şəxsin həbsi ilə yekunlaşmışdı. Bu isə ictimai qəzəbi tamamilə aradan qaldıra bilməmişdi.
Xameneidən siyasi siqnalın verilməsindən sonra diqqətlər etirazların yatırılmasında əsas alət sayılan İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu və yarıhərbi “Bəsic” qüvvələrinin roluna yönəlib. Birbaşa Ali Rəhbərə tabe olan bu strukturların etirazların güc yolu ilə dağıdılmasında uzun illərə dayanan təcrübəsi var və ən həssas mərhələlərdə adətən ön plana çıxırlar.
Artıq eskalasiyanın ilkin əlamətləri müşahidə olunur. Ölkənin ən mühüm dini mərkəzi sayılan Qum şəhərində əl qumbarasının partlaması, Kirmanşah vilayətində “Bəsic” üzvünün öldürülməsi etirazların daha təhlükəli mərhələyə keçdiyini göstərən hadisələr kimi qiymətləndirilir.
Rəsmi təbliğat bu hadisələri “təxribatçı ünsürlərin” törətdiyi təcrid olunmuş əməllər kimi təqdim etməyə çalışsa da, eyni zamanda təhlükəsizlik vəziyyətinin nə qədər kövrək olduğunu və ölkənin qarşılıqlı zorakılıq spiralına sürüklənə biləcəyini üzə çıxarır. Bu isə hakimiyyətin daha sərt təhlükəsizlik tədbirlərini və azadlıqların məhdudlaşdırılmasını əsaslandırmaq üçün tez-tez istifadə etdiyi ssenaridir.
İqtisadi baxımdan mövcud böhran etirazların əsas hərəkətverici qüvvələrindən biridir. Beynəlxalq sanksiyalar, zəif idarəçilik, korrupsiya və neft gəlirlərinin azalması İran iqtisadiyyatını zəiflədib, milli valyutanı tarixi minimumlara endirib.
Bu vəziyyət iranlıların gündəlik həyatına ağır təsir göstərib və ənənəvi olaraq etirazlardan kənarda qalan təbəqələri – tacirləri və mağaza sahiblərini belə – aksiyalara qoşulmağa vadar edib. Bu isə hazırkı hərəkatın sosial bazasını daha geniş və dərin edir.
Lakin Xameneinin rəhbərlik etdiyi İran hakimiyyəti böhranın struktur xarakterini qəbul etməkdən imtina edir və onu “xarici sui-qəsdlər”lə izah etməyə üstünlük verir. Onilliklərdir rejimin legitimliyinin əsas sütunlarından olan bu yanaşma daxili uğursuzluqları kölgədə qoymağa və eyni zamanda etirazçılara qarşı gücdən istifadə üçün ideoloji əsas yaratmağa xidmət edir.
İcraedici hakimiyyət səviyyəsində isə yanaşmalarda açıq fərq görünür. İnqilab Keşikçiləri tərəfindən dəstəklənən sərt xətt təhlükəsizlik yolu ilə qəti həlli müdafiə edərkən, İran prezidenti Məsud Pezeşkian daha çevik ritorika seçərək dialoqa və etirazçıların tələblərinin dinlənilməsinə çağırır. Lakin siyasi sistemin xüsusiyyətləri səbəbindən bu mövqe ciddi təsir gücünə malik deyil. Real hakimiyyətin Ali Rəhbər və ona bağlı təhlükəsizlik institutlarının əlində cəmlənməsi istənilən siyasi yumşalma cəhdini asanlıqla dalana dirəyir.
Xarici müstəvidə isə ABŞ prezidenti Donald Trampın bəyanatları gərginliyə yeni ölçü əlavə edib. Onun Tehran hakimiyyəti dinc etirazçıları kütləvi şəkildə öldürərsə, müdaxilə edilə biləcəyi barədə xəbərdarlığı İran daxilində kəskin reaksiyalara səbəb olub və hətta Yaxın Şərqdəki ABŞ qüvvələrinin hədəfə alınacağı ilə bağlı hədələr səsləndirilib.
Bu hədənin nə dərəcədə ciddi olduğu qeyri-müəyyən qalsa da, İran hakimiyyəti onu daxildə “mühasirə və sui-qəsd” narrativini gücləndirmək və sərt elektoratını rəhbərliyin ətrafında səfərbər etmək üçün istifadə edir.
Bu kontekstdə Trampın Venesuela prezidenti, Tehranın ənənəvi müttəfiqi olan Nikolas Maduronun həbsindən danışması da əlavə əhəmiyyət kəsb edib. Bu, İran hakimiyyəti daxilində oxşar ssenarilərlə bağlı narahatlıqları artırıb, sərtləşmə meylini gücləndirib və küçə qarşısında və ya xaricdə zəiflik kimi yozula biləcək hər hansı addımın rədd edilməsinə səbəb olub.
Əsas sual isə Xameneinin təhlükəsizlik orqanlarına verdiyi bu səlahiyyətin etirazları bu dəfə nə dərəcədə nəzarət altına ala biləcəyidir.
İranda əvvəlki təcrübələr göstərir ki, bu cür ritorika çox vaxt genişmiqyaslı təhlükəsizlik eskalasiyasına zəmin yaradır. Repressiya müvəqqəti sakitlik yarada bilsə də, ictimai qəzəbin köklü səbəblərini aradan qaldırmır. Hər yeni repressiya dalğası narazılığı daha da yığır və etiraz alovunu səthin altında saxlayaraq, növbəti böhranla yenidən alovlanmasına şərait yaradır.
Hazırkı etirazların miqyasının genişliyi və iştirakçıların müxtəlifliyi fonunda görünür ki, rejim əvvəlkilərdən daha mürəkkəb çağırışla üz-üzədir. Qəzəb artıq təkcə gənclər və ya simvolik tələblərlə məhdudlaşmır, birbaşa iqtisadi və yaşayış təhlükəsizliyi ilə əlaqələnir ki, bu da onu təkcə güc yolu ilə boğmağı çətinləşdirir.
Nəticə etibarilə, Xameneinin mövqeyi rejimin qorunmasının “dəmir yumruq”dan keçdiyinə dair dərin inamı əks etdirir – hətta bunun bədəli qanlı eskalasiya və dövlətlə cəmiyyət arasındakı uçurumun daha da dərinləşməsi olsa belə. Bu seçim qısa müddətdə nəzarəti təmin edə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə ciddi risklər daşıyır: legitimlik böhranını dərinləşdirir və ardıcıl etiraz–repressiya dövrlərinin əsasını qoyur. Görünən odur ki, İran siyasi və sosial tarixinin son dərəcə həssas mərhələsinə daxil olub və dərinləşən struktur böhrandan qidalanan qəzəbi artıq təkcə təhlükəsizlik üsulları ilə söndürmək mümkün deyil.
