BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
İranda son aylarda dərinləşən xalq etirazları ölkənin siyasi sistemini tarixi bir yol ayrıcına gətirib.
2025-ci ilin dekabrında başlayan və qısa müddətdə ölkənin əksər əyalətlərini əhatə edən kütləvi etirazlar İslam Respublikasının mövcud idarəçilik modelini sarsıdıb. Etirazların yüzlərlə insanın ölümü, minlərlə şəxsin həbs olunması ilə müşayiət olunmasına baxmayaraq, proseslər rejimin daxili dayaqlarına birbaşa təsir göstərib.
Müşahidəçilərin fikrincə, hazırkı mərhələdə sistem qısa müddətdə çökməsə də, bu xalq hərəkatı ölkə daxilində elitalar arasında güclənən rəqabəti daha da kəskinləşdirib. Xüsusilə 86 yaşlı ali rəhbər Əli Xameneinin mümkün varisliyi ətrafında formalaşan ziddiyyətlər İslam Respublikasının gələcək mahiyyətini müəyyən edəcək əsas faktor kimi qiymətləndirilir.
Siyasi dairələr hesab edir ki, söhbət təkcə rəhbər dəyişikliyindən deyil, bütövlükdə sistemin ya yenidən formalaşdırılması, ya da daha sərt və mərkəzləşdirilmiş avtoritar modelə keçid ehtimalından gedir. Analitiklər qarşıdakı iki-dörd il ərzində ölkədə siyasi kursun əsas istiqamətinin müəyyənləşəcəyini bildirirlər.
Beynəlxalq müstəvidə baş verənlər diqqətlə izlənilir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp etirazçıların zorakılıqla yatırılacağı təqdirdə Vaşinqtonun müdaxilə edə biləcəyi barədə açıqlamalar versə də, ekspertlər İranın regional və geosiyasi baxımdan fərqli mövqedə olduğunu və bu cür bəyanatların real təsir imkanlarının məhdud olduğunu qeyd edirlər. Hətta mümkün hərbi təzyiqlərin ölkə daxilində daha sərt qüvvələrin mövqeyini gücləndirə biləcəyi ehtimalı da istisna edilmir.
Daha həssas məqam isə İsrail faktorudur. Analitiklər İsrailin birbaşa müdaxiləsinin, xüsusilə ali rəhbərliyə yönəlik mümkün addımların İran daxilində ciddi xaosa və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun hakimiyyəti daha da sərtləşdirməsinə yol aça biləcəyini vurğulayırlar.
Məlumata görə, etirazlar 2025-ci il dekabrın 28-də İran rialının kəskin ucuzlaşması fonunda Tehranın böyük bazarlarında başlayan iqtisadi aksiyalarla start götürüb. Qısa müddətdə bu aksiyalar siyasi şüarlarla müşayiət olunaraq rejimin legitimliyini hədəfə alan ümumxalq hərəkatına çevrilib. Üç gün ərzində etirazlar 31 əyalətdən 21-də qeydə alınıb.
Proseslərin arxa planında uzunmüddətli iqtisadi uğursuzluqlar, 2025-ci ilin iyununda ABŞ və İsrailin nüvə obyektlərinə endirdiyi zərbələr, həmçinin həmin ilin sentyabrında BMT sanksiyalarının yenidən qüvvəyə minməsi dayanır. Bu amillər idxaldan asılı olan biznes strukturlarını iflic vəziyyətinə salıb.
Rəsmi dairələrdə müəyyən fiqurlar dialoq çağırışları etsə də, təhlükəsizlik qüvvələrinin sərt müdaxiləsi bu təşəbbüslərin effektini azaldıb. Ali rəhbər Əli Xameneinin sərt ritorikası isə sistemin kompromisdən çox güc yolunu seçdiyini göstərir.
Ekspertlər bildirir ki, rejim genişmiqyaslı və nəzarətsiz repressiyalara tam şəkildə gedə bilməz, çünki bu, parçalanmış etiraz dalğasını vahid müxalif cəbhəyə çevirə bilər. Hazırda müxalifətin əsas problemi ortaq liderlik və vahid strategiyanın olmamasıdır. Mühacirətdə olan Reza Pəhləvinin potensial fiqur kimi irəli çıxması müzakirə olunsa da, bu xəttin ciddi çətinlikləri var.
Qısa perspektivdə İran daxilində daha çox hərbiləşmə, formal institutların – parlamentin, seçkilərin və hökumətin – simvolik strukturlara çevrilməsi ehtimalı güclənir. Əsas qərarların dar bir təhlükəsizlik elitası tərəfindən verilməsi tendensiyası artıq müşahidə olunur.
Bu kontekstdə varislik uğrunda mübarizə İslam Respublikasının gələcək modelini müəyyən edəcək əsas mərhələ kimi dəyərləndirilir. Analitiklər 1989-cu ildə Ruhullah Xomeyninin vəfatından sonrakı dövrlə paralellər aparırlar.
Ssenarilər iki əsas istiqamətdə cəmləşir: ya sistem məhdud siyasi açılışlarla özünü yenidən formalaşdıracaq, ya da İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun tam nəzarətində daha sərt diktaturaya çevriləcək. Demokratik transformasiya ehtimalı isə vahid müxalifətin formalaşması, təhlükəsizlik strukturları ilə kompromis və beynəlxalq sanksiyaların mərhələli yumşaldılması kimi çətin şərtlərə bağlıdır.
Nəticə etibarilə, İran cəmiyyətinin qarşısında duran bu tarixi mərhələ ölkənin ya daha açıq və islahatçı, ya da daha qapalı və avtoritar gələcəyini müəyyən edəcək. İran xalqının bu prosesdə göstərəcəyi siyasi iradə isə 1979-cu ildən bəri ən həlledici sınaqlardan biri kimi qiymətləndirilir.
