BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
Dünya narkotik ticarəti ilə mübarizə pərdəsi arxasında nadir torpaq elementləri və litium yataqları uğrunda gedən amansız rəqabətin şahidi olur. ABŞ-ın Meksika hökumətinə verdiyi son ultimatum — "limanları ya siz bağlayın, ya da biz bağlayacağıq" xəbərdarlığı, Vaşinqtonun qlobal ticarət maraqlarını qorumaq üçün hərbi və siyasi təzyiq rıçaqlarını işə saldığını göstərir. Bu gərginliyin mərkəzində isə təkcə narkotik daşınması deyil, Meksikanın strateji limanlarına və kritik mineral yataqlarına nəzarət edən "Xalisko Yeni Nəsil" (CJNG) karteli dayanır.
2024-2025-ci illərdə ABŞ tərəfindən rəsmi olaraq terror təşkilatı elan edilən CJNG, ənənəvi narkokartel modelindən uzaqlaşaraq, beynəlxalq investisiya axınlarını idarə edən və Çinlə birbaşa mədən əməkdaşlığı quran hibrid bir gücə çevrilib. Bu kartel Çindən gələn kimyəvi xammalları qəbul etməklə yanaşı, Meksikanın daxili bölgələrindən çıxarılan litiumun Pekinə ixracını da təmin edir. ABŞ üçün bu, təkcə asayiş problemi deyil, həm də elektrikli avtomobillər, raket sistemləri və yüksək texnologiyalar üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən xammal zəncirinin rəqib Çinin əlinə keçməsi deməkdir.
Ekspertlərə görə münasibətlərin gərginləşdiyi bir vaxtda Meksika limanlarının 48 saatlıq blokadaya alınması və Çin gəmilərinin dənizdə saxlanılması, Vaşinqtonun iqtisadi maraqlarını "narkotiklə mübarizə" adı altında necə maksimallaşdırdığını üzə çıxarır. Meksika Prezidenti Klaudiya Şeynbaumun rəhbərlik etdiyi hökumət isə bir tərəfdən ABŞ-ın kəşfiyyat dəstəyi ilə kartellərə qarşı əməliyyatlar keçirir, digər tərəfdən isə ölkənin suverenliyini qorumağa çalışır. Lakin CJNG liderinin öldürülməsi ilə nəticələnən son əməliyyat, mütəxəssislər tərəfindən uğursuzluq kimi qiymətləndirilir; çünki bu, kartelin daxilində yeni parçalanmalara və nəzarətsiz zorakılıq dalğasına yol aça bilər.
Meksikadakı xaotik vəziyyət Venesuela, İran və Qrenlandiyada müşahidə olunan ssenarilərin bir davamıdır. ABŞ qlobal rəqabətdə üstünlük qazanmaq üçün qeyri-dövlət aktorları olan kartellərin Çin və Rusiya ilə qurduğu iqtisadi bağları qoparmağa çalışır. Litium yataqları üzərində qurulan bu "qanlı ticarət" həm regional sabitliyi təhdid edir, həm də Meksikanı böyük dövlətlərin resurs müharibəsinin poliqonuna çevirir. Yaxın üç il ərzində bu strateji rəqabətin daha da kəskinləşəcəyi və kartellərin sadəcə cinayətkar qruplaşma deyil, geosiyasi oyunçu kimi çıxış edəcəyi gözlənilir.
