BAKI,VOA, Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
Müharibənin dördüncü həftəsində ABŞ və İsrailin İrana qarşı apardığı müharibəni təhlil edən müəllif Yonatan Toval, Amerika və İsrail rəhbərliyinin düşüncə tərzi, onların təsir etməyə çalışdıqları insanlar və cəmiyyətləri nə dərəcədə anlaması barədə dərin suallar ortaya qoyur.
Toval "New York Times"da dərc olunan məqaləsində sual edir: Amerika 1914-cü ildə Avropanın düşdüyü fəlakətə bənzər bir uçurumun astanasındadırmı?
Müəllif qeyd edir ki, İran müharibəsinin liderləri texniki cəhətdən "nəhəng bir məhv etmə maşınına" sahibdirlər, lakin onlar insanın təbiətini, o cümlədən qürurunu, tarixi yaddaşını, dini və mədəni motivlərini dərk etməkdə aciz görünürlər.
Müəllif xəbərdarlıq edir ki, müharibə belə bir fərziyyə ilə başlayıb: İran liderlərinin öldürülməsi, hava məkanına nəzarətin ələ keçirilməsi və infrastrukturun məhv edilməsi Tehran rejiminin süqutuna səbəb olacaq, Vaşinqton və Tel-Əviv üçün strateji aydınlıq yaradacaq.
Lakin reallıq fərqli oldu. Müəllifin fikrincə, İran zəiflədilməsinə baxmayaraq, Hörmüz boğazında gəmilərin hərəkətini dayandırmağı, müharibənin iqtisadi zərərlərini genişləndirməyi və müharibənin sürətli və həlledici olacağına inanaraq yola çıxan ABŞ-ı müttəfiqlərindən dəstək istəməyə məcbur etməyi bacardı.
Toval yazır ki, bunu kəşfiyyat uğursuzluğu adlandırmaq asandır. Lakin kəşfiyyat, xüsusən də İsrail kəşfiyyatı illərdir kameraların və rabitə şəbəkələrinin sındırılmasından tutmuş süni intellektin istifadəsinə qədər mürəkkəb əməliyyatlar həyata keçirib, nəhəng həcmdə məlumatı dəqiq koordinatlara çevirib.
Təkrarlanan səhvlər
Lakin problem ondadır ki, bu sistemlər nə qədər dəqiq olsalar da, bir insanın ölümünün mənasını və ya zərbələrin cəmiyyətə, mədəniyyətə və kollektiv yaddaşa təsirini izah edə bilmir. Çünki bu sistemlər insanın davranışını izləyir, lakin onun motivlərini, qorxusunu, sədaqətini və nəyin uğrunda ölə biləcəyini anlamır.
Məqalədə mədəni və tarixi anlayışın yoxluğu bir sıra təkrarlanan strateji səhvlərlə əlaqələndirilir. Məsələn, infrastrukturun məhv edilməsi və ya liderlərin öldürülməsinin rejimin süqutuna səbəb olacağı xəyalı qurulur, halbuki reallıq göstərir ki, xarici hücumlar çox vaxt parçalanmış cəmiyyəti birləşdirir və onun müqavimət əzmini artırır.
Toval insanların motivlərini və davranışlarını anlamaq üçün tarixin və ədəbiyyatın əhəmiyyətini xatırladaraq vurğulayır ki, müharibələr sadəcə texniki hesablamalar deyil; onlar emosiya, dini inanc, kollektiv yaddaş və intiqam hissi ilə yoğrulub.
Müəllif tarixi və ədəbi nümunələrə müraciət edir: yüksək mədəniyyətinə baxmayaraq imperiyasını itirən Afınadan tutmuş, gələcəyi yalnız istədiyi kimi görən və onu güclə tətbiq etməyə çalışan Makbetə, hərbi biliyinə rəğmən rus xalqının məntiqini anlamayan Napoleona qədər. Bütün bu nümunələr texniki məlumatlarla sosial və mədəni reallığın dərin dərki arasındakı uçurumu üzə çıxarır.
Texnologiya və "Cəbr" tələsi
Toval müasir, texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş müharibələrin mürəkkəbliyi və insan təbiətini anlamaq üçün təlim keçməmiş liderlərin ixtiyarına buraxılmasının təhlükəsi barədə xəbərdarlıq edir. Bu liderlər hərbi imkanlar, qrafiklər və "ölüm zəncirləri" barədə səlis danışacaqlar, lakin narazılığı, təhqiri, sədaqəti və ya kədəri təsvir etmək üçün dil tapmayacaqlar. Onlar müharibələrin dəmir və atəşdən olduğu qədər, həm də bu hisslərdən yarandığını gec kəşf edəcəklər.
Müəllif belə yekunlaşdırır ki, müharibə sadəcə raketlər, xəritələr və dəqiq hədəfləmə deyil; o, ruhlar, yaddaş və mədəniyyət uğrunda döyüşdür. Bu həqiqəti görməyən liderlər öz ölkələrini 1914-cü ildə Birinci Dünya Müharibəsi başlayanda Avropada baş verənlərə bənzər gözlənilməz fəlakətlərin astanasına qoyurlar.
1914-cü ilin generalları təcrübəli və geniş dünyagörüşünə malik idilər, lakin bu keyfiyyətlər Avropanı xilas etmədi. Buradakı ibrət dərsi mədəniyyətin keçmişdə korluğun qarşısını alması və indi bu gücünü itirməsi deyil, mədəniyyətin öz rolunu getdikcə məlumatla anlayışı, sürətlə isə sağlam mühakiməni qarışdıran sistemlərə güzəştə getməsidir.
Hərbi nəzəriyyəçi Karl fon Klauzevits çoxdan dərk etmişdi ki, müharibəni bir növ cəbrə (riyaziyyata) endirmək illüziyadır. Klauzevitsin anladığı kimi, müharibə heç vaxt sadəcə riyazi hesablama deyil; o, emosiya, qeyri-müəyyənlik və siyasi məqsədlə doludur. Bu gün "cəbr" daha mürəkkəbləşib, lakin illüziya hələ də XIX əsrdə olduğu kimi təhlükəlidir.
