BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Tarix elmi müxtəlif insan qruplarının və xalqların bir-birindən fərqləndirən xüsusiyyətlərini öyrənərkən, "kütlə" (həşd) ilə "ictimaiyyət" (cumhur) arasındakı fərqi müəyyən etməyə çalışır. Sosioloqlar Qustav Le Bon "Kütlələr psixologiyası" adlı kitabında Recis Debre isə "Siyasi zəkanın tənqidi" əsərində bu fərqi aydın şəkildə izah ediblər.Bu nöqteyi-nəzərdən müasir İran özünü saf bir sivilizasiya kimi təqdim edərək, mahiyyətcə "Ərəb İslamı" ilə daimi qarşıdurma üzərində qurulmuş bir dövlət modeli təklif edir. 1979-cu il inqilabı "İran İslamını" hakimiyyətə gətirərkən, İran kimliyini beynəlxalq İslam cəmiyyəti qurmaq və "ümmət" məvfumunu ön plana çıxarmaq iddiası ilə birləşdirdi.
İranın bu yeni kimliyə keçidi asan olmamışdır. 1925-ci ildə Qacar sülaləsini devirərək hakimiyyətə gələn Rza şah Pəhləvi dövləti ari millətçiliyi və qədim keçmişin tərənnümü üzərində qurmuşdu. Avropadakı milli dövlət modellərindən (İtaliya və Almaniya) təsirlənən Rza şah, İranı "milli dirçəlişə" (Baas) hazırlayırdı.
Bu dövrdə alman şərqşünas Ernst Herzfeld kimi alimlər Əhəməni imperiyasını müasir İranın geosiyasi və etnoqrafik modeli kimi təqdim edirdilər. Böyük Kirin (Kuruş) dövründəki bürokratik mərkəziyyətçilik Pəhləvilər üçün ideal bir dövlət nümunəsi oldu. Rza şah modernləşmə bəhanəsi ilə İslam qaydalarına qarşı çıxsa da (Aşura mərasimlərinin qadağanı, hicab qanunu), eyni zamanda İslamı milliləşdirməyə çalışır, din xadimləri ilə sıx əlaqələr saxlayırdı.
Şah və ruhanilərin gizli ittifaqı
Tədqiqatçı Əmin Mətin Əsgərinin "Həm Şərqli, həm Qərbli: İran modernizminin intellektual tarixi" əsərində göstərildiyi kimi, şah sarayı marksizmə qarşı din xadimləri ilə əməkdaşlıq edirdi. Murtuza Mütəhhəri kimi simalar həm şahın mükafatlarını alır, həm də Nəcəfdə sürgündə olan Xomeyni ilə əlaqə saxlayırdılar. Bu intellektual zəmin inqilabdan əvvəl artıq "İran millətçiliyi" ilə "İslam mədəniyyətini" sintez etmişdi.
İnqilabdan sonrakı "Milli İslam"
1979-cu il inqilabından sonra İran İslam Respublikası Pəhləvi dövrünün bir çox siyasətini – təhsildə fars dilinin mütləqliyi, hərbi xidmət və şanlı keçmişin təbliği kimi elementləri davam etdirdi. Bu, əslində "Ərəb İslamına" qarşı çıxarılan "İran İslamı" idi. 1980-88-ci illər İran-İraq müharibəsi zamanı dövlət televiziyasında yayımlanan "Qələbə salnaməsi" (Ravaye Fəth) sənədli filmləri döyüşçüləri dünyaya yeni yol gətirən müjdəçilər kimi təqdim edirdi.
2026: Yeni eskalasiya və qədim simvollar
Bu gün – 2026-cı ildə davam edən müharibə şəraitində eyni ritorika davam edir. Məhəmməd Cavad Zərif kimi diplomatlar və İranın qlobal səviyyədə nüfuzunu qorumaq istəyənlər yenidən Qərb üzərində "mənəvi qələbə"dən danışırlar. Mahmud Əhmədinicatın hakimiyyəti dövründə Böyük Kirin "İnsan haqları silindri"nin Britaniya Muzeyindən gətirilərək Tehranda nümayiş etdirilməsi rejimin özünü ari irsinin yeganə varisi kimi sırımaq cəhdi idi.
Qasım Süleymani və "Böyük Kir" xəyalı
İranın ərəb dünyasındakı ekspansiyası, xüsusən Suriya və İraqdakı fəaliyyəti "müqəddəs məkanları ərəb çirkinliyindən təmizləmək" adı altında qabardılır. Qasım Süleymani obrazı həm dini rəhbər, həm də İranın hüdudlarını Böyük Kir dövründəki sərhədlərə çatdıran əfsanəvi qəhrəman kimi təqdim edilib. Küçə divarlarındakı rəsmlərdə Süleymani əfsanəvi oxçu Arəş Kamangir ilə yanaşı təsvir olunur.
Ərəb və Sünni inkarı üzərində qurulan "milli İslam"
İran özünün xüsusi "Milli Baas"ını (Dirçəlişini) İslamı funksional bir alətə çevirərək inkişaf etdirib. Bu model Türkiyədəki millətçilik və ya Hindistandakı "Hindistan İslamı" təcrübələrinə bənzəsə də, mahiyyət etibarilə ərəb dünyasına və sünni İslamına düşmənçilik üzərində qurulub. İran rejiminin əsas iddiası İslamı ərəblərdən təmizləmək və onu yalnız İran hikməti ilə dünyaya təqdim etməkdir.
