BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə

ABŞ prezidenti Donald Trump ilə ölkənin hərbi elitası arasında gərginlik yeni mərhələyə keçərək orduda genişmiqyaslı kadr dəyişikliklərinə səbəb olub. Bu proses artıq təkcə idarəetmə məsələsi deyil, siyasi hakimiyyətlə peşəkar hərbi düşüncə arasında dərin fikir ayrılığının göstəricisi kimi qiymətləndirilir.

Müşahidələr göstərir ki, Tramp administrasiyasının qərarları ABŞ-ın ənənəvi hərbi-strateji yanaşmalarını zəiflədərək institusional balansı sarsıda bilər.

Pentaqonda başlayan fikir ayrılığı

2017-ci ildə Pentaqonda keçirilən qapalı iclas bu qarşıdurmanın başlanğıc nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Həmin görüşdə ABŞ-ın müharibədən sonrakı qlobal sistemi izah edilməyə çalışılsa da, Trampın reaksiyası onun ənənəvi strateji yanaşmaları qəbul etmədiyini açıq göstərdi.

O, NATO müttəfiqlərini tənqid etdi, Əfqanıstan müharibəsini “uğursuz” adlandırdı və generalları açıq şəkildə sərt ifadələrlə ittiham etdi. Bu, siyasi rəhbərliklə hərbi elita arasında etimad böhranının əsasını qoydu.

“Pauell doktrinası” və onun rədd edilməsi

ABŞ hərbi strategiyasının əsas sütunlarından biri Colin Pauell tərəfindən formalaşdırılan “Pauell doktrinası” hesab olunur. Bu yanaşma müharibəyə başlamazdan əvvəl bir sıra şərtlərin yerinə yetirilməsini tələb edir - aydın siyasi məqsəd, geniş ictimai və siyasi dəstək, qəti və üstün hərbi güc, çıxış strategiyası.

Bu model xüsusilə 1991-ci il Körfəz müharibəsində uğurla tətbiq olunmuşdu.

Lakin Trampın siyasəti bu prinsiplərlə ziddiyyət təşkil edir. Onun dövründə həyata keçirilən hərbi əməliyyatlarda məqsədlərin qeyri-müəyyənliyi, strategiyanın dəyişkənliyi və institusional razılaşmanın olmaması diqqət çəkir.

İran istiqaməti - strateji qeyri-müəyyənlik

2025–2026-cı illərdə İran ətrafında baş verən hərbi əməliyyatlar bu fərqin ən açıq nümunəsidir. Rəsmi Vaşinqton müxtəlif və bir-birinə zidd səbəblər irəli sürüb - təhlükənin qarşısını almaq, nüvə proqramını məhdudlaşdırmaq, rejim dəyişikliyi, enerji maraqları.

Bu isə əsas strateji sualı gündəmə gətirir - müharibənin konkret məqsədi nədir?

Eyni zamanda, əməliyyatların Konqresin açıq icazəsi olmadan həyata keçirilməsi ABŞ-ın hüquqi-siyasi sistemində də mübahisələrə səbəb olub.

Orduda “təmizləmə” - görünməmiş istefalar

2025–2026-cı illərdə Tramp administrasiyası tərəfindən həyata keçirilən kadr dəyişiklikləri ABŞ hərb tarixində nadir hallardan biri kimi qiymətləndirilir - bir neçə yüksək rütbəli general eyni vaxtda vəzifədən uzaqlaşdırılıb, 20-yə yaxın general və admiral müxtəlif səbəblərlə işdən çıxarılıb, qərarların bir hissəsi siyasi motivli hesab olunur.

Bu proses Pentaqonda “təcrübə boşluğu” yaradıb. Yəni illərlə formalaşmış peşəkar bilik və idarəetmə təcrübəsi qısa müddətdə itirilməyə başlayıb.

Trampın yanaşması - ordu strategiya deyil, simvoldur

Tədqiqatlara görə, Tramp ordunu ənənəvi strateji institut kimi deyil, daha çox siyasi və vizual güc simvolu kimi qəbul edir. Onun hərbi paradlara, texnikanın nümayişinə və “güclü lider” obrazına xüsusi önəm verməsi bunu göstərir.

Bu yanaşma bir neçə xüsusiyyətlə fərqlənir - hərbi gücün siyasi kommunikasiya alətinə çevrilməsi, qərarların sürətli və fərdi şəkildə qəbul edilməsi, peşəkar hərbi ekspertizaya etimadın azalması

Bu isə klassik institusional idarəetmə modelindən uzaqlaşma deməkdir.

“Kovboy diplomatiyası” və siyasi üslub

Analitiklər Trampın siyasətini tez-tez “kovboy diplomatiyası” kimi xarakterizə edir. Bu modeldə qərarlar sürətli və fərdi şəkildə verilir, münaqişələr “tez həll olunan” kimi təqdim olunur, güc nümayişi prioritetə çevrilir.

Bu yanaşma mürəkkəb müharibələri sadələşdirilmiş “qələbə–məğlubiyyət” modelinə salır ki, bu da real geosiyasi şəraitlə ziddiyyət təşkil edir.

Struktur böhran və risklər

Tramp ilə ABŞ hərbi elitası arasındakı qarşıdurma üç əsas nəticəyə gətirib çıxarır:

İnstitusional zəifləmə – peşəkar hərbi idarəetmə mexanizmləri sarsılır

Strateji qeyri-müəyyənlik – müharibə qərarları daha dəyişkən olur

Daxili siyasi risklər – hərbi və siyasi elita arasında parçalanma dərinləşir

Bu proses uzunmüddətli perspektivdə ABŞ-ın qlobal hərbi-siyasi mövqeyinə təsir göstərə bilər.