BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
İslamabadda baş tutan son danışıqlar İranın xarici siyasətində köklü bir paradiqma dəyişikliyini və Qərbə qarşı yeni "strateji səbir" modelini üzə çıxarır. Tehranın ABŞ-ın təklif etdiyi 20 illik nüvə məhdudiyyətlərini qətiyyətlə rədd etməsi, sadəcə bir inadkarlıq deyil, 2015-ci il sazişinin uğursuzluğundan çıxarılan dərslərin nəticəsidir. Hazırkı İran nümayəndə heyəti danışıqlara bir "hadisə" kimi deyil, zamana yayılmış və ehtiyatla idarə olunmalı bir "proses" kimi yanaşır. Bu yanaşmanın əsasında duran ən mühüm amil isə İranın öz təhlükəsizliyini və iqtisadi gələcəyini Çinlə qurduğu 25 illik strateji tərəfdaşlıq vasitəsilə qlobal güc balansına bağlamasıdır.
Bu yeni strategiyanın ən kritik sütunlarından biri iqtisadi suverenlikdir. Əbdülnasir Hemmətinin rəhbərliyi altında Tehran, Qərbin SWIFT sisteminə alternativ olaraq Çinin CIPS ödəniş sistemini masaya gətirir. Məqsəd, İranın dondurulmuş 100 milyard dollardan çox vəsaitini ABŞ-ın nəzarət edə bilməyəcəyi kanallara köçürmək və gələcəkdə saziş yenidən pozularsa, iqtisadiyyatı sanksiyalardan sığortalamaqdır. Beləliklə, İran artıq sadəcə sanksiyaların qaldırılmasını deyil, ABŞ-ın maliyyə hegemonluğundan tamamilə kənar bir xətt qurmağı hədəfləyir.
Hərbi və geopolitik müstəvidə isə Tehran "çoxqütblü müdafiə" modelinə keçid edib. Hörmüz boğazının qapadılması və Çindən alınan müasir radar sistemlərinin döyüş meydanında sınaqdan keçirilməsi göstərdi ki, İran artıq ABŞ-ın hərbi təzyiqlərinə qarşı asimmetrik cavab verməkdən daha üstün bir mövqedədir. İsmayıl Amidi Müqəddəm kimi hərbi-iqtisadi ekspertlərin nümayəndə heyətində olması, İranın öz müdafiə sənayesini beynəlxalq bazara açmaq və nüvə güzəştləri müqabilində texnoloji transfer imkanlarını genişləndirmək niyyətində olduğunu sübut edir.
Nəticə etibarilə, Abbas Əraqçi və Məhəmməd Baqir Qalibafın idarə etdiyi bu yeni diplomatik xətt ABŞ-ın "tətik mexanizmi" kimi birtərəfli təzyiq vasitələrini sıradan çıxarmağa yönəlib. Tehran artıq özünü beynəlxalq sistemin kənarında qalmış bir dövlət kimi deyil, Çin və Rusiya kimi güclərlə ortaq maraqlarda birləşən, qlobal maliyyə və təhlükəsizlik arxitekturasının ayrılmaz bir parçası kimi təqdim edir. Bu, ABŞ-ın tək qütblü diktə dövrünün İran timsalında ciddi bir çatlaq verdiyini göstərən yeni bir geopolitik reallıqdır.
