BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Fransa ilə ABŞ arasındakı münasibətlər hər zaman sadə müttəfiqlik çərçivəsinə sığmayıb. Bu münasibətlər bir tərəfdən NATO, Qərb bloku, təhlükəsizlik əməkdaşlığı və ortaq strateji maraqlar üzərində qurulub, digər tərəfdən isə dərin rəqabət, qarşılıqlı şübhə və liderlik iddiası ilə müşayiət olunub. Paris Vaşinqtonu müttəfiq kimi qəbul etsə də, heç vaxt özünü ABŞ-ın kiçik tərəfdaşı kimi görmək istəməyib. Məhz bu səbəbdən Fransa siyasətində “strateji muxtariyyət” anlayışı yalnız diplomatik termin deyil, milli kimliyin əsas sütunlarından biridir.

Fransanın ABŞ-a qarşı müstəqil davranışının kökləri İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrə gedib çıxır. ABŞ Avropanın nasizmdən azad edilməsində əsas rol oynasa da, Fransa üçün bu azadlıq eyni zamanda yeni asılılıq təhlükəsi yaratdı. Paris yaxşı anlayırdı ki, Almaniya üzərində qələbədən sonra dünya nizamını artıq Avropa imperiyaları deyil, iki böyük güc — ABŞ və Sovet İttifaqı müəyyən edəcək. Fransa isə özünü bu iki gücün arasında sadəcə müşahidəçi kimi görmək istəmirdi.

Bu düşüncənin ən parlaq siyasi siması Şarl de Qoll oldu. De Qoll üçün Fransa yalnız coğrafi dövlət deyildi; o, tarixi missiyası, mədəni təsiri və siyasi iradəsi olan böyük güc idi. Onun baxışında Fransa ABŞ-ın Avropadakı əlavəsi ola bilməzdi. Əksinə, Paris Avropanın siyasi mərkəzi, müstəqil qərarverici qüvvəsi və qlobal balansın ayrıca oyunçusu olmalı idi. De Qollun NATO-nun vahid hərbi komandanlığından çıxmaq qərarı da məhz bu düşüncənin nəticəsi idi. O, Fransanın təhlükəsizliyinin tam şəkildə Vaşinqtonun iradəsinə bağlanmasını qəbul etmirdi.

Fransanın nüvə silahına sahib olmaq istəyi də bu siyasətin əsas elementlərindən biri idi. Paris anlayırdı ki, nüvə silahı olmadan böyük güc statusu yalnız diplomatik iddia olaraq qalacaq. ABŞ-ın Fransanın nüvə proqramına ehtiyatla yanaşması da təsadüfi deyildi. Çünki Vaşinqton üçün Avropada müstəqil nüvə gücünün formalaşması NATO daxilində Amerika liderliyinə meydan oxumaq demək idi. Fransa isə bunu əksinə, milli suverenliyin təminatı kimi görürdü.

Fransa ilə ABŞ arasındakı ziddiyyətlərin əsas mahiyyəti budur:

Vaşinqton müttəfiqlərindən strateji uyğunlaşma gözləyir, Paris isə müttəfiqliyi tabelik kimi qəbul etmir. Bu fərq zaman-zaman açıq böhranlara səbəb olub. De Qoll Böyük Britaniyanın Avropa inteqrasiya prosesinə daxil olmasına qarşı çıxanda da səbəb sadəcə Londonla rəqabət deyildi. Paris Britaniyanı ABŞ-ın Avropadakı siyasi kanalı kimi görürdü və Avropa layihəsinin Amerikanın təsiri altına düşməsindən ehtiyat edirdi.

Bu xətt Emmanuel Makron dövründə də yeni formada davam edir. Makron açıq şəkildə Avropanın strateji muxtariyyətindən danışır. Onun fikrincə, Avropa təhlükəsizliyini yalnız ABŞ-a etibar edə bilməz. Xüsusilə Donald Trampın hakimiyyəti dövründə Vaşinqtonun Avropaya münasibətində sərt, bəzən də aşağılayıcı tonun güclənməsi Parisdə bu qənaəti daha da möhkəmləndirib. Trampın Avropadan daha çox hərbi və siyasi dəstək tələb etməsi, eyni zamanda müttəfiqləri təzyiq altında saxlaması Fransanın ənənəvi şübhələrini yenidən gündəmə gətirib.

Yaxın Şərq məsələsində də Fransa ABŞ-la tam eyni xəttə gəlmək istəmir. Paris İranla bağlı sərt mövqe tutsa da, Vaşinqtonun hərbi avantüralarına tam qoşulmaqdan çəkinir. Bunun bir neçə səbəbi var. Birincisi, Fransa regionda öz diplomatik rolunu qorumaq istəyir. İkincisi, Paris müharibənin Avropaya iqtisadi təsirlərini yaxşı anlayır. Üçüncüsü, Fransa ABŞ-ın birtərəfli qərarları nəticəsində yaranan böhranların yükünü daşımaq istəmir.

Makronun siyasətində əsas məqsəd Fransanı həm Qərb düşərgəsinin üzvü, həm də müstəqil qərar mərkəzi kimi saxlamaqdır. Bu, asan balans deyil. Çünki Fransa hərbi və iqtisadi baxımdan ABŞ qədər güclü deyil. Lakin Paris hesab edir ki, güc yalnız hərbi potensialla ölçülmür. Diplomatiya, nüvə imkanları, müdafiə sənayesi, Afrika və Yaxın Şərqdəki əlaqələr, BMT Təhlükəsizlik Şurasındakı daimi üzvlük statusu Fransaya ayrıca manevr imkanı verir.

Bununla belə, Fransa siyasətinin ən böyük problemi iddia ilə imkanlar arasındakı fərqdir. Paris böyük güc kimi davranmaq istəyir, lakin bəzən bu iddianı tam təmin edəcək resurslara malik olmur. Afrikada nüfuz itkisi, Sahil bölgəsində Fransaya qarşı artan narazılıq, daxili iqtisadi problemlər və Avropa daxilində fikir ayrılıqları Parisin manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu səbəbdən Fransa bəzən sərt danışır, lakin praktik addımlarda ehtiyatlı davranır.

Fransanın ABŞ-a tabe olmamaq istəyi antiamerikanizm kimi də başa düşülməməlidir. Paris Vaşinqtonla ittifaqı pozmaq niyyətində deyil. Əksinə, Fransa ABŞ-la əməkdaşlığı davam etdirmək istəyir, lakin bu əməkdaşlığın bərabərhüquqlu olmasını tələb edir. Fransa üçün əsas məsələ budur: müttəfiqlik suveren qərarvermə hüququnu ləğv etməməlidir.

Bugünkü dünyada bu mövqe daha da aktuallaşıb. ABŞ-Çin rəqabəti, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə gərginlik, enerji təhlükəsizliyi və qlobal ticarət böhranları Avropanı çətin seçim qarşısında qoyur. Fransa isə bu şəraitdə Avropanın yalnız Vaşinqtonun strateji xəttini izləyən passiv blok olmasını istəmir. Paris Avropanı ayrıca geosiyasi güc kimi formalaşdırmağa çalışır.

Nəticə etibarilə, De Qolldan Makrona qədər Fransanın dəyişməyən siyasi xətti belədir: ABŞ müttəfiq ola bilər, amma ağalıq edən güc olmamalıdır. Paris üçün milli suverenlik, strateji muxtariyyət və Avropada liderlik iddiası tarixi ənənənin davamıdır.

Fransa bəzən bu iddianı tam reallaşdırmaqda çətinlik çəkir, lakin ondan imtina etmir. Çünki Fransa siyasətində böyük dövlət olmaq yalnız gücə sahib olmaq deyil, həm də tabe olmamaq iradəsini qorumaq deməkdir.