BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Son iki onillikdə Amerika şirkətləri və investisiya fondları ənənəvi investisiya mühitlərindən kənara çıxaraq Avropa futboluna yönəliblər. Bu transformasiya sadəcə maliyyə genişlənməsi deyil, klubların idarəetmə modelində "yerli klub" məntiqindən "qlobal investisiya aktivinə" doğru dərin bir keçidi ifadə edir. Xüsusilə 2020-ci il pandemiya böhranından sonra zəifləyən maliyyə imkanları Amerika kapitalına bir çox klubda nəzarəti ələ keçirmək üçün şərait yaradıb. Bu gün Avropada 70-dən çox klubda Amerika investorlarının birbaşa və ya dolayı iştirakı mövcuddur.
Amerika şirkətlərinin Avropa bazarına marağı bir neçə əsas iqtisadi amillə izah olunur:
ABŞ-dakı idman franşizaları ilə müqayisədə, Avropa futbol klublarının alqı-satqı dəyəri hələ də real iqtisadi potensialından aşağı qiymətləndirilir.
Klubların Asiya, Şimali Amerika və Yaxın Şərqdə nəhəng azarkeş bazasına sahib olması, rəqəmsal yayım (Netflix, Amazon və s.) və marketinq imkanları vasitəsilə gəlirlərin maksimallaşdırılmasına şərait yaradır.
Xüsusi Məqsədli Satınalma Şirkətləri (SPACs) kimi yeni maliyyə alətləri sərmayələrin bazara daxil olmasını asanlaşdırıb.
Amerika investorları tərəfindən tətbiq olunan yeniliklərdən biri "çoxsaylı klub mülkiyyəti" (multi-club ownership) modelidir. Bu model bir çətir altında birdən çox klubun idarə olunmasını və oyunçu mübadiləsini nəzərdə tutur.
Model əməliyyat xərclərini azaldır və komandalar arasında sinerji yaradır.
İdman mühitində bu vəziyyət maraqlar münaqişəsinə səbəb ola bilər və klubların müstəqil identifikasiyasını təhlükə altına qoya bilər.
Amerika və Avropa idman modelləri arasında əsaslı fərqlər mövcuddur:
Amerika modeli, xərclərə ciddi nəzarət və uzunmüddətli maliyyə dayanıqlılığına əsaslanır. Avropa azarkeşləri isə maliyyə sabitliyindən daha çox idman uğurlarına (kuboklara) üstünlük verirlər.
Avropada azarkeşlər özlərini klubun istehlakçısı deyil, ayrılmaz hissəsi hesab edirlər. Buna görə də, Mançester Yunayted (Qleyzer ailəsi) və Çelsi (Todd Boyli rəhbərliyi) nümunələrində olduğu kimi, nəticələrin qeyri-sabitliyi kütləvi etirazlara səbəb olur.
Amerika investisiyalarının nəticələri birmənalı deyil:
"Liverpul" (Fenway Sports Group) data analitikasına, uzunmüddətli planlaşdırmaya və baş məşqçi ilə heyət arasında tarazlığa əsaslanaraq böyük uğurlar qazanıb. "Milan" isə maliyyə borclarını azaldaraq, iqtisadi və idman tarazlığını bərpa edib.
"Mançester Yunayted" və "Çelsi" kimi klublar, böyük maliyyə və gəlir gücünə sahib olmalarına baxmayaraq, qeyri-sabit idarəetmə və tez-tez baş verən məşqçi dəyişiklikləri səbəbindən idman sahəsində gözlənilən uğuru əldə edə bilməyiblər. Bordo və Sanderlend kimi klublarda isə səhv idarəetmə hətta liqadan düşməyə gətirib çıxarıb.
Amerika kapitalı Avropa futbolunu məhv etmir, əksinə, onu yenidən formalaşdırır. Təşkilat və gəlirliliyi artırsa da, ənənəvi futbol mədəniyyətinin dəyərlərini təhlükə altına qoyur. Gələcəkdə Avropa futbolunun davamlılığı bazar məntiqi ilə oyunun idman ruhu arasında dəqiq tarazlığın tapılmasından asılı olacaq.
