BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

2026-cı il martın 1-də ABŞ-a məxsus 4 ədəd Nortrop-Qrumman B-2 ‘Ruh’ gizli strateji bombardmançı təyyarəsi İran ərazisindəki dağaltı raket obyektlərini vurmaq üçün havaya qalxdı. “Epik Qəzəb” adlı əməliyyatın ilk mərhələsində istifadə edilən bu təyyarələr dünyanın ən bahalı hərbi hava platformalarından biri hesab olunur. Bir ədədinin qiyməti 2 milyard dollardan çoxdur.

Bu bombardmançılar bir məqsəd üçün hazırlanıb: hədəfə görünmədən çatmaq, zərbəni endirmək və heç kim onların orada olduğunu anlamadan geri qayıtmaq. Lakin əməliyyatdan bir gün sonra Çinin hərbi kəşfiyyat xidmətləri ilə işləyən Jingang Technology şirkəti sosial şəbəkələrdə iddia etdi ki, həmin bombardmançıların fəaliyyətini izləyə bilib.

Şirkətin açıqlamasına görə, “Jingzhi” adlı sistem bombardmançıların radio siqnallarını aşkarlayıb, onların “Petro 41”dən “Petro 44”ə qədər olan rabitə kodlarını müəyyən edib və geri dönüş marşrutunu yenidən qurub. Burada əsas məsələ təkcə iddianın özü deyil, bunun hansı texnologiyalar vasitəsilə edilməsi idi.

Gizli bombardmançıları radar yox, məlumat izləyir

Çin şirkətinin istifadə etdiyi sistem klassik radar və ya siqnal dinləmə texnologiyası deyildi. Sistem kommersiya peyk şəkilləri, açıq uçuş məlumatları, ictimai hərbi qeydlər və süni intellekt analizindən ibarət qarışıq model üzərində qurulmuşdu. Məhz bu məqam müasir müharibələrin yeni mərhələsini göstərir. Çünki əvvəllər yalnız dövlət səviyyəsində kəşfiyyat qurumlarının əldə edə bildiyi məlumatları indi kommersiya şirkətləri və süni intellekt sistemləri də toplaya bilir.

Başqa bir Çin şirkəti olan Mizar Vision isə ABŞ ordusunun Yaxın Şərqdəki fəaliyyətini demək olar ki, gündəlik izləyərək paylaşırdı. Şirkət ABŞ-a məxsus 2500-dən çox hərbi obyekt, təyyarə, hava müdafiə sistemi və bazalar haqqında məlumat yaymışdı. Əməliyyatdan bir gün əvvəl şirkət İsrailin “Ovda” bazasında yerləşən 7 ədəd Lockheed Martin F-22 Raptor qırıcısının peyk görüntülərini paylaşmışdı.

Həmçinin Hind okeanındakı Diego Garcia bazasında yerləşən texnika, eləcə də ABŞ təyyarədaşıyanlarının hərəkət marşrutları açıq şəkildə yayımlanırdı.

ABŞ-ın “görünməzliyi” necə aşınır?

Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, Nortrop-Qrumman B-2 ‘Ruh’ gizli strateji bombardmançı təyyarəsi hələ də radarlar üçün çox çətin hədəf sayılır. Lakin problem bombardmançının özü deyil.

Müasir gizli təyyarələr heç vaxt tək fəaliyyət göstərmir. Onları müşayiət edən yanacaq təyyarələri, erkən xəbərdarlıq sistemləri, sursat daşıyan nəqliyyat təyyarələri, bazalar və logistik şəbəkələr var.

Əvvəllər bu sistemləri izləmək yalnız dövlət kəşfiyyat xidmətlərinin işi idi. İndi isə kommersiya peykləri və açıq mənbə məlumatları bunu mümkün edir. Başqa sözlə, təyyarə görünməz qala bilər, amma onu dəstəkləyən infrastruktur artıq görünür.

Çin yeni “məlumat müharibəsi” modeli qurur

2024-cü ilin aprelində Çin lideri Xi Jinping birbaşa Mərkəzi Hərbi Komissiyaya tabe olan “İnformasiya Dəstəyi Qüvvələri” yaradıb.

Bu strukturun əsas məqsədi müharibələr zamanı məlumat axınını idarə etmək və müxtəlif məlumat mənbələrini vahid şəbəkədə birləşdirməkdir. Çin hərbi analitiklərinə görə, müasir müharibələrdə üstünlüyü artıq yalnız raketlər və təyyarələr deyil, informasiya axını müəyyən edir.

ABŞ peyk görüntülərinə məhdudiyyət qoymağa başladı

ABŞ isə bu vəziyyətə cavab olaraq kommersiya peyk görüntülərinə məhdudiyyət tətbiq etməyə başladı. 2026-cı ilin martında Planet Labs Yaxın Şərqlə bağlı peyk görüntülərinə əvvəlcə 96 saatlıq, daha sonra isə 14 günlük gecikmə tətbiq etdi. Bu məhdudiyyətlər İran və ətraf regionları da əhatə etdi.

Maraqlıdır ki, həmin peyk görüntülərindən jurnalistlər də istifadə edərək bəzi hücumların təhlilini aparırdılar. ABŞ müdafiə naziri Pit Heqset isə açıq mənbələrin müharibələri qiymətləndirmək üçün uyğun yer olmadığını bildirib. Lakin müasir dövrdə açıq mənbələr artıq müharibələrin əsas informasiya mənbələrindən birinə çevrilib.

Gizlilik sistemini hansı texnologiyalar təhdid edir?

Ekspertlər bildirir ki, “gizli texnologiya”nın üstünlüyünü zəiflədən üç əsas istiqamət var:

Kommersiya peyklərinin artması

Planet Labs və digər şirkətlər Yer kürəsinin demək olar ki, hər nöqtəsini gündə bir neçə dəfə görüntüləyə bilir. Çinin Jilin-1 peyk sistemi isə yüzlərlə kiçik peykdən ibarətdir.

Süni intellekt

Əvvəllər peyk şəkillərinin analizi üçün onlarla mütəxəssis lazım idi. İndi isə süni intellekt sistemləri minlərlə görüntünü avtomatik analiz edir, hərbi texnikanı tanıyır və fəaliyyət nümunələrini müəyyən edir.

Açıq mənbə məlumatları

Uçuş izləmə saytları, açıq hərbi məlumat bazaları və sosial şəbəkələr artıq böyük həcmdə kəşfiyyat məlumatı yaradır. Analitiklər bunu “gizliliyin şəffaflaşması” adlandırırlar.

Çin yeni radar texnologiyalarını da inkişaf etdirir

Çin yalnız məlumat toplamaqla kifayətlənmir, həm də yeni radar texnologiyaları üzərində işləyir. 2025-ci ildə Çin JY-27V adlı yeni metrik radar sistemini təqdim edib. Bu radar uzun dalğalı siqnallardan istifadə etdiyi üçün gizli təyyarələri müəyyən etməyə daha uyğun hesab olunur. Bundan başqa, Çin kvant radarları üzərində də işləyir. Bu sistemlər adi radio dalğaları əvəzinə fotonlardan istifadə edir və nəzəri olaraq daha həssas aşkarlama imkanı yarada bilər. Lakin hazırda bu texnologiyaların real döyüş şəraitində tam effektiv işlədiyini təsdiqləyən açıq elmi sübut yoxdur.

ABŞ-ın informasiya üstünlüyü zəifləyir?

ABŞ uzun illər müharibələri informasiya üstünlüyü ilə aparırdı. Vaşinqton döyüş meydanını görür, rəqibləri isə yalnız ABŞ-ın göstərmək istədiyini görürdü. İndi isə kommersiya peykləri, süni intellekt və açıq mənbə məlumatları bu fərqi azaldır.

ABŞ-ın keçmiş müdafiə rəsmisi Dana Stroul bildirib ki, İran artıq geniş peyk və kəşfiyyat şəbəkəsindən istifadə edir. Keçmiş amerikalı xüsusi əməliyyat komandiri Set Krummrix isə deyib ki, İran ABŞ bazaları və hərbi fəaliyyətləri barədə çox dəqiq məlumatlara malikdir.

Nortrop-Qrumman B-2 Spirit kimi platformalar hələ də dünyanın ən inkişaf etmiş hərbi texnologiyaları sırasındadır. Lakin müasir dövrdə “görünməzlik” anlayışı dəyişir. Əgər əvvəllər əsas təhlükə radarlar idisə, indi süni intellekt, kommersiya peykləri və açıq məlumatlar da həmin sistemlərin zəif nöqtəsinə çevrilir.

Ekspertlərə görə gələcəyin müharibələrində üstünlük təkcə silahlarda deyil, məlumatı kim daha sürətli toplayıb analiz edə biləcəyində olacaq.