BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
NATO-nun müdafiə imkanlarını gücləndirmək planları yalnız müdafiə xərclərinin artırılması ilə məhdudlaşmır. Alyans ölkələri həm müdafiə sənayesinin istehsal gücü, həm də yüksək dəqiqlikli Amerika silahlarının tədarükü ilə bağlı ciddi çətinliklərlə üzləşirlər.
Son illərdə Ukraynadakı müharibə, ABŞ Prezidenti Donald Trampın Qrenlandiya ilə bağlı açıqlamaları, eləcə də Yaxın Şərqdə, xüsusilə İran ətrafında artan gərginlik NATO-nun təhlükəsizlik gündəmini dəyişdirib. Alyans artıq yalnız sursat çatışmazlığı deyil, həm də müdafiə xərclərinin artırılması, hərbi sənayenin inkişafı və təchizat zəncirlərinin dayanıqlığını əsas prioritetlər sırasında qiymətləndirir.
Ötən il Niderlandın Haaqa şəhərində keçirilən NATO sammitində üzv dövlətlər 2035-ci ilə qədər müdafiə xərclərini ümumi daxili məhsulun 5 faizi səviyyəsinə çatdırmaq barədə razılığa gəliblər. Bu hədəf aşağıdakı istiqamətlər üzrə bölünüb:
ÜDM-in 3,5 faizi birbaşa müdafiə xərclərinə;
ÜDM-in 1,5 faizi isə kritik infrastrukturun qorunması, kibertəhlükəsizlik və müdafiə sənayesinin inkişafına yönəldiləcək.
Bununla belə, hazırda yalnız Latviya, Polşa və Litva ümumi daxili məhsullarının 3,5 faizindən çoxunu müdafiəyə ayıran ölkələr sırasındadır.
Buna baxmayaraq, NATO daxilində ümumi mənzərə əvvəlki illərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Əgər 2022-ci ildə cəmi yeddi üzv dövlət ÜDM-in ən azı 2 faizini müdafiəyə yönəldirdisə, hazırda alyansın bütün üzvləri bu minimum göstəriciyə çatıb.
2026-cı il üzrə Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutu tərəfindən dərc olunan hesabata əsasən, dünyada hərbi xərclərin ümumi həcmi 2,9 trilyon dollara yüksəlib. Bunun 1,6 trilyon dolları və ya təxminən 55 faizi NATO ölkələrinin payına düşür.
Müdafiə xərclərinə görə ABŞ 838 milyard dollarla liderliyini qoruyur. Avropa ölkələri arasında isə Almaniya 105 milyard, Böyük Britaniya 80 milyard, Fransa 65 milyard, İtaliya 47 milyard, Kanada isə 44 milyard dollar müdafiə büdcəsi ilə seçilir.
Ekspertlərin fikrincə, müdafiə büdcələrinin artırılması təkbaşına problemi həll etmir. NATO ölkələrinin qarşısında duran əsas çağırışlardan biri hərbi sənaye müəssisələrinin artan sifarişləri vaxtında yerinə yetirmək imkanlarının məhdud olmasıdır.
ABŞ-ın İranla bağlı hərbi əməliyyatlar fonunda strateji sursat və yüksək dəqiqlikli raket ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsini istifadə etməsi də vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirib. Vaşinqton müdafiə sənayesini faktiki olaraq hərbi istehsal rejiminə keçirərək ötən il 10 mindən çox şirkəti müdafiə istehsalına cəlb etsə də, strateji ehtiyatların əvvəlki səviyyəyə qaytarılmasının təxminən üç il çəkəcəyi bildirilir.
Bu vəziyyət Avropa ölkələri üçün əlavə risk yaradır. Belə ki, Avropanın idxal etdiyi silahların təxminən 58 faizi ABŞ istehsalıdır. ABŞ-ın öz ehtiyaclarının artması Avropa müttəfiqlərinin silah və sursat əldə etməsini daha da çətinləşdirə bilər.
Beləliklə, NATO qarşıdakı illərdə yalnız müdafiə büdcələrinin artırılması deyil, həm də hərbi sənayenin istehsal gücünün genişləndirilməsi, təchizat zəncirlərinin möhkəmləndirilməsi və silah tədarükünün davamlılığının təmin edilməsi kimi strateji vəzifələri həll etməli olacaq.
