BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Bu gün Osmanlı tarixi ilə maraqlanan insanlara ən çox sevdikləri sultanın adını soruşduqda əksəriyyətin ilk olaraq Fateh Sultan Mehmedin adını çəkməsi təəccüblü deyil. İstanbulun fəthi ilə tarixə düşən hökmdar həm mühafizəkar, həm də dünyəvi düşüncəli çevrələrdə ən çox rəğbət bəslənən Osmanlı hökmdarlarından biri hesab olunur.
Lakin bəzi tarixçilər və araşdırmaçılar fərqli bir sual ortaya qoyurlar: Bu gün böyük hörmətlə anılan Fateh Sultan Mehmed öz dövründə də eyni səviyyədə sevilirdimi?
Bu yanaşmaya görə, Fateh Sultan Mehmedin müasir dövrdə formalaşmış nüfuzu ilə onun hakimiyyəti dövründə sadə insanların ona münasibəti arasında ciddi fərq mövcud ola bilər.
1451-ci ildə taxta çıxan Fateh Sultan Mehmed 1481-ci ildə vəfat edənədək təxminən 30 il Osmanlı dövlətinə rəhbərlik edib. Bu müddətin böyük hissəsi hərbi yürüşlər, müharibələr və yeni ərazilərin fəthi ilə keçib. Tarixi mənbələr göstərir ki, o, hakimiyyəti dövründə Balkanlardan Anadolunun şərqinə, Qara dəniz sahillərindən Bosniya və Albaniya istiqamətlərinə qədər çoxsaylı hərbi yürüyüşlərə rəhbərlik edib.
İstanbulun fəthi, Trabzon Rum İmperiyasının süqutu, Bosniyanın Osmanlı dövlətinə qatılması və digər mühüm hadisələr məhz bu dövrdə baş verib.
Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, dövlətin böyüməsinə xidmət edən bu uğurların ciddi sosial və iqtisadi xərcləri də olub. Uzunmüddətli müharibələr ordunun daim səfərbər vəziyyətdə qalmasına səbəb olurdu. Minlərlə əsgər illərlə evindən uzaqda xidmət edir, çoxsaylı insan həyatını itirirdi.
Müharibələrin maliyyələşdirilməsi üçün vergilərin artırılması, dövlət xərclərinin böyüməsi və pul dövriyyəsində baş verən dəyişikliklər sadə əhalinin gündəlik həyatına təsir göstərirdi. Bəzi tarixçilərin fikrincə, dövlətin güclənməsindən əldə edilən faydalar uzunmüddətli perspektivdə hiss olunsa da, həmin dövrdə yaşayan insanlar daha çox gündəlik iqtisadi çətinliklərlə üzləşirdilər.
Bu baxımdan Fateh Sultan Mehmed dövrü bir paradoks yaradır. Sonrakı nəsillər onu imperiyanı gücləndirən böyük dövlət xadimi kimi qiymətləndirərkən, onun dövründə yaşayan insanların bir hissəsi fasiləsiz müharibələr, iqtisadi gərginlik və yüksək dövlət xərcləri səbəbindən narazılıq hiss edə bilərdi.
Tarixçilərin diqqət çəkdiyi digər məqam isə Fateh Sultan Mehmedin dövlət maraqlarını şəxsi və ailə maraqlarından üstün tutmasıdır. Onun dövründə mərkəzləşmiş dövlət idarəçiliyinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Taxt uğrunda mübarizələrin qarşısını almaq məqsədilə qəbul edilən sərt qərarlar da məhz bu siyasətin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Fatehin ölümündən sonra taxt uğrunda II Bayezid və Cem Sultan arasında başlayan mübarizə də həmin dövrün siyasi reallıqlarını ortaya qoyub. Bir çox dövlət adamı, alim və hərbi çevrələr daha sabit idarəçilik və daxili sakitlik vəd edən II Bayezidi dəstəkləyib.
Tarixi təhlillərdə tez-tez vurğulanan məqamlardan biri budur ki, güclü dövlət qurucuları həmişə öz dövrlərində ən populyar şəxslər olmurlar. Onların həyata keçirdiyi siyasətlər qısa müddətdə müəyyən narazılıqlar yaratsa da, nəticələri sonrakı nəsillər tərəfindən daha müsbət qiymətləndirilə bilər.
Məhz bu səbəbdən bəzi tədqiqatçılar Fateh Sultan Mehmedi öz dövründə tam anlaşıla bilməyən, lakin sonrakı əsrlərdə nüfuzu daha da artan hökmdarlardan biri kimi xarakterizə edirlər.
Bu gün Fateh Sultan Mehmed Osmanlı tarixinin ən məşhur simalarından biri hesab olunur. İstanbulun fəthi ilə bağlı əldə etdiyi tarixi uğur, dövlət idarəçiliyində həyata keçirdiyi islahatlar və imperiyanın ərazi baxımından genişlənməsində oynadığı rol onun adını dünya tarixinin ən tanınmış hökmdarları sırasında saxlayır. Bununla belə, onun hakimiyyəti dövründəki sosial və iqtisadi şərait barədə müzakirələr tarixçilər arasında hələ də davam edir.
