BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Misirdə aşkar edilmiş ərəbdilli islam papirusları ölkənin İslam fəthindən sonrakı ilk onilliklərdə formalaşan idarəçilik sistemi, iqtisadi münasibətlər və ictimai həyat barədə mühüm məlumatlar təqdim edir. Bu sənədlər müsəlmanların Misirdə yerli inzibati ənənələrdən istifadə etdiyini, papirusun isə uzun müddət rəsmi yazışmalar və sənədləşmə üçün əsas material olaraq qaldığını göstərir.
Qədim dövrlərdən Nil deltası və çay sahillərində geniş yayılan papirus bitkisi misirlilər tərəfindən yazı materialına çevrilərək təxminən e.ə. XXV əsrdən etibarən istifadə olunurdu. Bir çox xalqlar yazıları daş, taxta, heyvan dərisi və sümüklər üzərində qeyd etdiyi dövrdə Misir daha praktik yazı vasitəsinə malik idi.
İslam fəthindən sonra da papirus Misirin inzibati, iqtisadi və mədəni həyatında mühüm rolunu qoruyub saxladı. Hicri 19–21-ci illərdə Misirin fəthindən sonra müsəlmanlar bahalı dəri perqamentləri əvəzinə daha ucuz və geniş yayılmış papirusdan istifadə etməyə davam etdilər. Həmin dövrdə Çindən gələn kağız hələ İslam dünyasında geniş yayılmamışdı və onun kütləvi istifadəsi yalnız hicri II əsrdə başladı.
Ticarət üçün hazırlanan papiruslar ixtisaslaşmış emalatxanalarda istehsal edilir, adətən iyirmi vərəqdən ibarət rulonlar şəklində satışa çıxarılırdı. Rulonun ilk səhifəsi yunan dilində "protokol" adlanırdı və burada sənədin rəsmi məlumatları, tanıdıcı qeydləri yerləşdirilirdi. Sonrakı ərəb inzibati terminologiyasında bu hissə "tiraz" adlandırılmışdı.
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Misirin müxtəlif bölgələrində, xüsusilə Fəyyum və Yuxarı Misirdə aşkar olunan ərəb islam papirusları tarixşünaslıq üçün mühüm əhəmiyyət daşıdı. Bu sənədlər erkən islam dövründə dövlət idarəçiliyi, gündəlik təsərrüfat fəaliyyəti, nikah və boşanma müqavilələri, şəxsi məktublar, vergi sistemi və sosial münasibətlər barədə birbaşa məlumat verir.
Tədqiqatçılar islam tarixinin yenidən qurulmasında ərəb papirusları ilə yanaşı, Qeniza sənədlərindən, Qüds Hərəmi arxivindən və digər islam dövrünə aid sənəd kolleksiyalarından da istifadə edirlər. Qahirənin qədim hissəsində yerləşən Ben Ezra sinaqoqunda 1896-cı ildə aşkar edilən Qeniza sənədləri dini mətnlər, ticarət yazışmaları, nikah müqavilələri və məhkəmə sənədlərini əhatə edir.
Ərəb papiruslarının elmi tədqiqi XIX əsrin əvvəllərində başlanıb. 1824-cü ildə Səqqara piramidası yaxınlığında möhürlənmiş saxsı qabın içərisində iki ərəb sənədi aşkar olunmuş, sonradan onlar Avropa şərqşünasları tərəfindən nəşr edilərək bu sahədə ilk elmi araşdırmaların əsasını qoymuşdu.
Sonrakı dövrdə Almaniya və Avstriyada iri papirus kolleksiyaları formalaşdırıldı. Alman şərqşünası Bernhard Morits Misir Milli Kitabxanasında papirusların toplanması və qorunmasında mühüm rol oynadı. Avstriyalı şərqşünas Adolf Qrohman isə onilliklər ərzində ərəb papiruslarının nəşri və araşdırılması ilə məşğul olaraq bu sahənin aparıcı tədqiqatçılarından biri hesab olunur.
Müasir dövrdə də papirusların tədqiqi davam etdirilir. Alimlər bu sənədlərin kataloqlaşdırılması, nəşri və elmi araşdırılması nəticəsində erkən islam əsrlərində dövlət idarəçiliyi, iqtisadi münasibətlər və cəmiyyət haqqında yeni məlumatlar əldə edirlər.
Mövcud papiruslar hicri 20–22-ci illərdən başlayaraq Fatimilər dövrünə qədər olan zaman kəsiyini əhatə edir. Onların əsas üstünlüyü gündəlik həyatı əks etdirməsidir. Sənədlərdə şəhər və kənd adları, peşələr, qiymətlər, pul vahidləri, vergi və xəracın toplanma qaydaları, müsəlman idarəçiliyi ilə kopt əhalisi arasındakı münasibətlər, dini, iqtisadi və hüquqi azadlıqlar, eləcə də müxtəlif mülki müqavilələr barədə məlumatlar yer alır.
Papiruslar göstərir ki, İslam fəthindən sonra ilk onilliklərdə Misirdə ərəb dili ilə yanaşı yunan dili də rəsmi sənədlərdə istifadə olunurdu. Sonralar ərəb dili tədricən dövlət yazışmalarında əsas dilə çevrildi.
Ən mühüm sənədlərdən biri hicri 22-ci ilin cəmadiüləvvəl ayına, miladi 643-cü ilin mayına aid olan Abdullah ibn Cəbr papirusudur. Bu, hazırda məlum olan ən qədim ikidilli – ərəb və yunan dillərində tərtib edilmiş papirus sənədi hesab olunur.
Sənəd Misirdə yeni islam idarəçiliyi ilə yerli əhali arasında inzibati və maliyyə münasibətlərini əks etdirir. Papirusda Abdullah ibn Cəbrin İhnasiyyə şəhərinin məsul şəxslərindən 65 baş qoyun qəbul etdiyi qeyd olunur. Həmin qoyunlar Yuxarı Misirin fəthində iştirak edən islam ordusunun təminatı üçün ayrılmış, dəyəri isə bölgə əhalisinin ödəməli olduğu maliyyə öhdəliklərindən çıxılmışdı.
Bu sənəd həm də həmin dövrdə islam ordusunun tərkibində piyada və süvari qüvvələrlə yanaşı Nil çayı boyunca hərəkət edən çay gəmilərindən istifadə olunduğunu göstərir. Papirusun məlumatları erkən islam dövründə maliyyə və inzibati uçotun dəqiq aparıldığını nümayiş etdirir.
Tarixçilər sənəddə əks olunan məlumatların həmin dövrdə yerli əhali ilə münasibətlər və vergi sisteminin tətbiqi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdığını bildirirlər.
Misirdən əldə edilən daha qədim sənədlərdən biri isə hicri 20-ci ilə, miladi 641-ci ilə aid Abdullah ibn Umeys papirusudur. Hazırda Avstriya Milli Kitabxanasında qorunan bu sənəd Misirin İslam dövrünə aid ən qədim tarixli ərəb papiruslarından hesab edilir.
Papirusda Abdullah ibn Umeysin Qəhqova bölgəsinin Əbu Məqruf yaşayış məntəqəsindən olan Əsdrə və onun həyat yoldaşına üç dinar borclu olduğu rəsmiləşdirilib. Sənəd müsəlman şəxsin yerli əhali qarşısındakı maliyyə öhdəliyinin rəsmi qaydada qeydə alındığını göstərir.
Tarixçilərin qiymətləndirməsinə görə, bu papiruslar erkən islam dövründə Misirdə hüquqi münasibətlərin yazılı şəkildə sənədləşdirildiyini, maliyyə öhdəliklərinin qorunduğunu və gündəlik həyatın müxtəlif sahələrinin rəsmi sənədlərlə tənzimləndiyini nümayiş etdirən ən mühüm ilkin mənbələr sırasına daxildir.
