BAKI,AzerVoice

Atropat Azərbaycanın qədim dövlətlərindən biri olan Atropatenanın banisi, antik dövrün görkəmli dövlət xadimi və sərkərdələrindən biridir. O, təxminən e.ə. IV əsrin 70-ci illərində anadan olmuş hesab edilir. Atropat türk mənşəli Atropatilər sülaləsinin əsasını qoymuş və bu sülalə Azərbaycanın cənubunda təxminən 450 il hakimiyyətdə qalmışdır. “Atropat” adı “odu qoruyan” mənasını verir.

Atropat uzun illər İranın Əhəməni imperiyasında satrap (vilayət hakimi) kimi fəaliyyət göstərmişdir. Mənbələrə görə, o, Əhəməni şahı Artakserks tərəfindən Kiçik Midiyanın (indiki Cənubi Azərbaycan, İran Kürdüstanının bir hissəsi, Azərbaycan Respublikasının cənub bölgələri və Gilan vilayəti) satrapı təyin olunmuşdu.

Qədim yunan tarixçisi Strabon “Coğrafiya” əsərində Midiyanın iki hissəyə bölündüyünü yazır: Böyük Midiya və Atropat Midiyası. Onun qeyd etdiyinə görə, Atropat Midiyası adını sərkərdə Atropatdan almış və Atropat bu ərazinin Makedoniyalılara tabe olmasına imkan verməmişdir. Strabon Atropatenanın hərbi gücünün yüksək olduğunu, döyüş zamanı 10 min atlı və 40 min piyada çıxara bildiyini də vurğulayır.

Atropat dövrünün savadlı, geniş dünyagörüşlü siyasətçilərindən biri idi. O, Əhəməni imperiyası zəiflədiyi bir vaxtda satrap olmasına baxmayaraq, müstəqil siyasət yürütməyə çalışırdı. Qavqamela döyüşündən əvvəl Atropat İran şahı III Daranın ordusunda süvari kəşfiyyat dəstəsinə rəhbərlik etmişdi. Makedoniyalı İskəndərin yürüşlərini təsvir edən tarixçi Arrian Atropatın cəsarətini və çevikliyini xüsusi qeyd edir, onun dəstəsində kadusilərin, albanların və sakasenlərin iştirak etdiyini bildirir.

İran ordusunun məğlubiyyətinə baxmayaraq, Atropat İss, Qranik və Qavqamela döyüşlərində şücaətlə vuruşmuşdur. Qavqameladan sonra bir müddət III Daranın tərəfində qaldığı üçün Makedoniyalı İskəndər tərəfindən Midiya satraplığı vəzifəsindən uzaqlaşdırılmış, e.ə. 330-cu ildə yerinə fars əyanı Oksidat təyin edilmişdi. Lakin Atropat sonradan İskəndərə sədaqətini nümayiş etdirməyi bacardı və e.ə. 328-ci ildə yenidən Kiçik Midiyanın satrapı oldu.

Uzaqgörən siyasətçi kimi Atropat anlayırdı ki, geniş ərazilərə sahib, güclü orduya malik İskəndərlə açıq hərbi qarşıdurma mənasızdır. Buna görə də o, diplomatik yol tutaraq makedoniyalılarla yaxınlaşdı. e.ə. 324-cü ildə Parsua və Midiyada üsyan qaldıran Bariaksı məğlub edərək əsir tutdu və İskəndərə təhvil verdi. Bu addım Atropatın nüfuzunu daha da artırdı.

Atropat Suz şəhərində keçirilən möhtəşəm şənliklərdə iştirak etmiş, qızını İskəndərdən sonra ən nüfuzlu sərkərdələrdən biri olan Perdikkiyə ərə verərək siyasi mövqeyini möhkəmləndirmişdi. Arrianın yazdığına görə, Atropat İskəndərin vəzifəsindən kənar etmədiyi yeganə Əhəməni satrapı olmuş, hətta ona əlavə ərazilərin idarəsi də tapşırılmışdı.

e.ə. 330-cu ildə Makedoniyalı İskəndərin ölümündən sonra imperiya parçalandı. Atropat nəzarət etdiyi ərazilərdə sabitliyi qorudu. e.ə. 321-ci ildə Perdikkiyin ölümündən sonra baş verən hakimiyyət savaşları fonunda Atropat özünü müstəqil elan etdi. Beləliklə, Azərbaycanda Atropatena dövləti (e.ə. 321–227-ci illər) yarandı. Bu dövlət Şərqdə Makedoniya əsarətindən azad olmuş ilk dövlətlərdən biri hesab olunur.

Atropatenanın paytaxtı Qazaka şəhəri idi. Atropatın sonrakı fəaliyyəti barədə mənbələr azdır. Ehtimal olunur ki, o, ölkədə islahatlar aparmış, daimi ordu yaratmış, maliyyə sistemini nizamlamış və iqtisadi inkişaf üçün mühüm addımlar atmışdır. Onun nə vaxt vəfat etməsi və hakimiyyəti kimə vəsiyyət etməsi isə tarix üçün hələ də qaranlıq olaraq qalır.

Atropat Azərbaycan dövlətçilik tarixində müstəqil siyasətin, diplomatiyanın və uzaqgörənliyin simvolu kimi xüsusi yer tutur.