BAKI,AzerVoice

ABŞ prezidenti Donald Tramp Ukraynada müharibəni dayandırmaq məqsədilə Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə yeni bir sammit keçirməyi təklif edəndə, bu görüş üçün Macarıstanın paytaxtı Budapeştin seçilməsi təəccüblü olmadı. Viktor Orbanın 2010-cu ildə yenidən Macarıstanın baş naziri postuna qayıdışından sonra ölkə qonşu Ukraynada gedən münaqişədə fəal şəkildə iştirak edib. Vladimir Putinlə sıx münasibətləri olan Orban, Macarıstanın həm NATO, həm də Avropa İttifaqına üzv olması fonunda münaqişənin həlli istiqamətində mühüm fiqura çevrilib.

Ukrayna müharibəsi səbəbilə Moskva ilə Qərb arasında gərginliyin artdığı bir dövrdə Viktor Orban hər iki tərəfin narahatlıqlarını dərindən anlayan əsas vasitəçi kimi ön plana çıxıb. Tramp administrasiyası sonda Putinin atəşkəs təklifinə maraq göstərməyəcəyi ilə bağlı narahatlıqlar səbəbilə Budapeşt sammitini təxirə salsa da, Orbanın hər iki tərəflə balanslı münasibətləri onu münaqişənin həllində potensial əsas oyunçu olaraq saxlayır.

Trampın Ukrayna müharibəsini bitirməyə yönəlmiş son planında real irəliləyiş əldə olunarsa, Budapeştin gələcəkdə Tramp və Putin arasında sammitə ev sahibliyi etməsi ehtimalı hələ də qüvvədədir. Tramp ilə Orban arasındakı yaxın münasibətlər Macarıstan liderinin noyabrın əvvəlində Ağ Evə səfəri zamanı da açıq şəkildə hiss olunub. Səfər Trampın Macarıstanı Rusiya neft və qazının alınmasına dair sanksiyalardan bir il müddətinə müvəqqəti azad etməsi ilə nəticələnib.

Donald Tramp bu qərarın “Orbanın alternativ mənbələrdən neft və qaz əldə etməkdə çətinlik çəkməsi” səbəbilə nəzərdən keçirildiyini bildirib. Qərar ABŞ administrasiyasının Rusiyanın ən böyük iki neft şirkətini qara siyahıya salmasından və onlarla əməkdaşlıq edən ölkələrə sanksiya tətbiq edəcəyi ilə hədələməsindən sonra qəbul edilib. Bu addım Vaşinqtonun Moskva üzərində təzyiqi artırmaq cəhdlərinin bir hissəsi idi.

Enerji məsələlərindən kənarda, Tramp və Orban görüşlərinin böyük hissəsini Ukraynadakı vəziyyətə və Vladimir Putinlə danışıqların bərpası imkanlarına həsr ediblər. “Orban Putini yaxşı tanıyır və onun düşüncə tərzini anlayır… Məncə, Viktor bu müharibənin yaxın zamanda bitməsinə doğru irəlilədiyimizi hiss edir”-deyə Tramp bildirib.

Orban isə vurğulayıb ki, Ukraynada real sülhə nail olmaq istəyən yeganə tərəflər Macarıstan və ABŞ-dır. Onun sözlərinə görə, digər hökumətlərin çoxu müharibənin davam etməsini üstün tutur, çünki Ukraynanın döyüş meydanında qalib gələ biləcəyini düşünürlər və bu, reallığın düzgün qiymətləndirilməməsindən irəli gəlir.

Tramp Orbandan Ukraynanın müharibəni qazana bilməyəcəyini düşünüb-düşünmədiyini soruşduqda, Macarıstan lideri cavab verib:“Yaxşı, möcüzə də baş verə bilər”.

Orbanın həm Tramp administrasiyası, həm də Kreml ilə yaxın münasibətləri Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun açıqlamasında da öz əksini tapıb. Peskov jurnalistlərə bildirib ki, Orbanın “Trampla çox isti münasibətləri və Putinlə son dərəcə konstruktiv əlaqələri” var.

Lakin Orbanın Ukrayna müharibəsində oynadığı rol hər kəs tərəfindən qəbul edilmir. Xüsusilə Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski onu fürsətçi, populist və Kremlə yaxın fiqur kimi qiymətləndirir. Bu səbəbdən Zelenski Budapeştin Tramp–Putin sammiti üçün potensial məkan kimi seçilməsinə qarşı çıxıb.

Zelenskinin narazılığı Orbanın sentyabrın 7-də “Fides” partiyasının konfransında səsləndirdiyi açıqlamalardan sonra daha da artıb. Orban iddia edib ki, Ukraynanın taleyi faktiki olaraq artıq həll olunub və ölkə üç hissəyə bölünəcək: Rusiya nəzarətində olan zona, silahsızlaşdırılmış ərazi və Qərb zonası. Onun sözlərinə görə, Rusiya zonası artıq Moskvanın işğal etdiyi ərazilərdə formalaşıb.

Orban həmçinin Ukraynanın NATO və Avropa İttifaqına üzvlüyünə qarşı çıxaraq, bunun Rusiya ilə Avropa arasında daha geniş müharibəyə yol aça biləcəyini və Aİ iqtisadiyyatını çöküşə sürükləyə biləcəyini bildirib.

Macarıstanın siyasi sisteminin yenidən formalaşdırılması

Hazırda Avropa İttifaqında Viktor Orbandan daha uzun müddət ölkəsinə rəhbərlik edən lider yoxdur. O, 2010-cu ildən bəri hakimiyyətdədir və bu müddət ərzində Macarıstanı köklü şəkildə dəyişib. Avropa Parlamenti ölkəni “seçkili avtoritarizmə əsaslanan hibrid rejim” kimi xarakterizə edir. Orban isə öz siyasi modelini “liberal olmayan demokratiya” və “xristian azadlığı” anlayışları ilə təsvir edir.

Orban siyasi fəaliyyətə 1980-ci illərin sonlarında, Sovet İttifaqının dağılması dövründə başlayıb. O, “Fides” - Gənc Demokratlar İttifaqı hərəkatını yaradıb. 1989-cu ildə Budapeştdə, qəhrəmanlar meydanında çıxış edərək sovet qoşunlarının ölkəni tərk etməsini tələb edib və bu çıxış onu ölkə miqyasında tanıdıb.

Sonrakı illərdə Orban ideoloji mövqeyini dəyişərək liberalizmə qarşı milli-mühafizəkar xəttə yönəlib. 1998-ci ildə “Fides” partiyasını seçkilərdə qələbəyə apararaq 35 yaşında Avropanın ən gənc baş naziri olub və 1999-cu ildə Macarıstanın NATO-ya üzv olmasına rəhbərlik edib.

2002 və 2006-cı illərdəki məğlubiyyətlərdən sonra Orban 2010-cu ildə qlobal iqtisadi böhran fonunda yenidən hakimiyyətə qayıdıb və o vaxtdan bəri dörd ardıcıl seçkidə böyük üstünlüklə qalib gəlib.

Bu gün paradoks ondadır ki, siyasi şüuru sovet təsirinin dağılması dövründə formalaşmış Orban, Avropada Vladimir Putinlə sıx əlaqələri qoruyub saxlayan yeganə liderdir. Halbuki Putin SSRİ-nin dağılmasını “XX əsrin ən böyük geosiyasi fəlakəti” adlandırmışdı.

Budapeştdə mümkün Tramp–Putin sammitinin qarşısında müəyyən texniki maneələr də var. Rusiya təyyarələri Aİ hava məkanında, o cümlədən Macarıstan üzərində uçuş qadağası altındadır. Putin Budapeştə səfər etmək istəsə, Aİ üzvü olan ölkələrdən xüsusi icazə almalı olacaq. Bundan əlavə, dənizə çıxışı olmayan Macarıstan nadir hallarda xaricə səfər edən Rusiya prezidenti üçün əlverişli istiqamət sayılmır.

Buna baxmayaraq, Putin və Orban telefon danışığında sammit məsələsini müzakirə ediblər. Macarıstanın xarici işlər naziri Peter Siyarto bildirib ki, hökumət “Putinin Macarıstana daxil olmasını, burada uğurlu danışıqlar aparmasını və təhlükəsiz şəkildə ölkəsinə qayıtmasını təmin edəcək”.