Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti.
Bu yazım həm din, həm dil, həm köklü qardaşlarımız türkmənlər haqqındadır. İraq və Suriyada türk məskunlaşması tarixi VII əsrin axırlarından başlayır. İlk əvvəl Xorasandan 2000-ə yaxın türkmən Xilafəti qorumaq üçün İraqa gətirilir. Bunlar müsəlman olmuş türkmənlər idi. Daha sonra Abbasi Xilafəti zamanı türklərin Xilafət ordularında sayı bir qədər də artır. Növbəti mərhələdə Səlcuqlu, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Osmanlı və Səfəvilər dövründə getdikcə İraq və Suriyanın xeyli hissəsi bir türkmən yurduna çevrilir.
Türkmənlər İraqın ən təhsilli insanlarıdır. Suriyada da türkmənlər xüsusi yer tutur. İndi Suriyada gedən proseslər türkmənlərə nə vəd edir? 2003-cü ildə İraqda Səddam Hüseynin devrilməsindən sonra türkmənlər ölkənin digər xalqları kimi hüquqlar əldə edə bilmədilər. İraq Konstitusiyasının 4-cü maddəsinə görə (2005) İraqın rəsmi dilləri kürd və ərəb dilləridir. Türk dili isə say etibarilə türkmənlərdən çox az olan suryani və ermənilərin dilləri ilə eyni bölgəsəl dil hüququna sahib oldu. Bu, İraq tarixində türkmənlərin sayına və yerinə uyğun deyildi. Eyni zamanda, türkmən yurdu olan Kərkük, Mosul və digər bölgələr getdikcə kürdləşdirilməyə başladı.
Suriyada türkmənlər Əsədə qarşı mübarizədə xüsusi rol oynamışdılar. Ümumiyyətlə, türkmənlər Suriyanın ikinci xalqıdır. Suriya Türkmənləri, Suriyada Bəşər Əsəd rejiminə qarşı mübarizədə mühüm rol oynayan etnik qruplardan biridir. Suriya vətəndaş müharibəsinin başlaması ilə türkmənlər həm öz hüquqları, həm də Əsəd rejiminə qarşı mübarizədə fəal şəkildə iştirak ediblər. Suriya Türkmənləri, əsasən Hələb, Homs, Lazkiyə və Raqqa kimi bölgələrdə məskunlaşıblar. Xüsusilə Lazkiyə bölgəsindəki Bayırbucaq Türkmənləri Əsəd rejimi və İran tərəfindən dəstəklənən qüvvələr tərəfindən ciddi təzyiqə məruz qalıblar. Türkmənlər, Əsəd rejimi ilə yanaşı, İŞİD və PYD/YPG kimi qrupların da təzyiqlərinə məruz qalıblar. Həm İŞİD, həm də PYD türkmənlərin yaşadığı bəzi bölgələrə nəzarəti ələ keçirmişdi.
2015-ci ildə Rusiyanın müdaxiləsi ilə Bayırbucaq bölgəsindəki türkmənlər ağır bombardmanlara məruz qaldılar. Bu vəziyyət, türkmən mülki əhalisinin böyük bir hissəsinin Türkiyəyə köçməsinə səbəb oldu.
Bu gün Əsəd artıq yoxdur. Maraqlıdır ki, Suriyada yeni hökumət qurulur, hər kəsin hüquqları haqqında danışılır. Lakin Suriya türkmənləri haqqında onların Əsədə qarşı mübarizədə oynadıqları rola uyğun bir şəkildə söz edilmir. Bəlkə də, bunun əsas səbəblərindən biri də odur ki, Suriya türkmənlərinin arxasında beynəlxalq imperializm dayanmır. Hər halda, Suriya türkmənləri İraq türkmənlərinin siyasi aqibətini yaşamamalıdır. Bu, irqçilik və millətçilik baxımından deyil, anti-imperializm və ədalət baxımından çox önəmlidir.
