BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə

Hörmüz boğazının İran tərəfindən "selektiv" şəkildə bağlanması qlobal iqtisadiyyatda, xüsusilə enerji, qida və texnologiya sektorlarında zəncirvari reaksiya yaradıb. Bu strateji gediş İranın əlindəki ən güclü "geosiyasi silah"a çevrilib.

Boğazın qlobal əhəmiyyəti

Hörmüz boğazı sadəcə bir su keçidi deyil, qlobal təchizat zəncirinin "ürəyi" sayılır.

Gündəlik 20 milyon barel neft (dünya xam neft ticarətinin 34%-i) və qlobal qaz ticarətinin 20%-i bu boğazdan keçir.

Qlobal gübrə istehsalı üçün lazım olan xammalın 30%-i bu marşrutla daşınır. Boğazın uzunmüddətli qapanması 7 milyard insanın qida təminatına təhlükə yaradır.

Çip istehsalında kritik əhəmiyyətə malik helium qazının böyük hissəsi (məsələn, Cənubi Koreyanın ehtiyacının 64%-i) məhz bu boğaz vasitəsilə Körfəz ölkələrindən ixrac edilir.

Niyə məhz indi? İranın dəyişən hesabı

İranın bu addımı indiyədək atmamasının və 2026-cı ildə buna cəsarət etməsinin bir neçə fundamental səbəbi var:

Həyatda qalmaq

Əvvəllər ABŞ-ın tələbləri (nüvə zənginləşdirilməsinin azaldılması) İran üçün "danışıqlar mövzusu" idi. Lakin 2025-ci ildən etibarən ABŞ-ın "rejimi dəyişmək" və separatçı qrupları silahlandırmaq hədəfi İran tərəfindən birbaşa "ölüm-dirim savaşı" kimi qəbul edildi. İran bu vəziyyətdə əlindəki ən kəskin silahdan istifadə etməyə qərar verdi.

Asimmetrik üstünlük

İranın raketləri ABŞ ərazisini birbaşa vura bilməsə də, Hörmüz boğazını bağlamaq ABŞ daxilində yanacaq qiymətlərini 30-50% artırıb. Bu, Vaşinqton üçün həm iqtisadi, həm də daxili siyasi krizis (prezidentin reytinqinin düşməsi) deməkdir.

Sanksiyaların "əks effekti"

Əvvəllər ABŞ İranın neft ixracına qadağa qoyurdu. İndi isə boğazın bağlanması səbəbindən yaranan qıtlığı aradan qaldırmaq üçün Vaşinqton İranı neftini dünya bazarına çıxarmağa "təşviq" etmək məcburiyyətində qalıb. Bu, İranın sanksiya zəncirini öz gücü ilə qırması anlamına gəlir.

Coğrafi üstünlük

Hörmüz boğazının hər iki tərəfindəki sıldırım qayalıqlar İran üçün təbii hərbi bazalar rolunu oynayır. Qayalıqlar daxilində yerləşdirilən dronlar və raketlər hücum edən tərəf üçün demək olar ki, görünməzdir. Boğazı bağlamaq üçün bahalı texnikaya ehtiyac yoxdur; bir neçə sürətli qayıq, dəniz minaları və dronlar kifayət edir.

İran artıq Hürmüz boğazını gələcək bütün danışıqlarda özünün "təhlükəsizlik zəmanəti" kimi görür. 2015-ci il nüvə sazişinin ABŞ tərəfindən ləğv edilməsi Tehranda "beynəlxalq sənədlərə deyil, yalnız real gücə etibar etmək" qənaətini formalaşdırıb. Boğaz üzərindəki nəzarət İran üçün "böyük çomaq" diplomatiyasının əsas alətinə çevrilib.