Şərq musiqi təfəkkürü sadəcə notların ardıcıllığı deyil, ruhun ilahi olana doğru daxili hicrətidir. Bu hicrətin Azərbaycan mədəniyyətindəki ən parlaq rəhbəri (bələdçisi) muğam ustadı Alim Qasımovdursa, ərəb musiqi arealında bu missiyanı XX əsrdə Yasin əl-Tuhami reallaşdırmışdır. Hər iki sənətkar öz milli çərçivələrini aşaraq səs vasitəsilə mənəviyyat imperiyası qurmuş mütəfəkkirlərdir. Onların sənət fəlsəfəsindəki oxşarlıqlar sadəcə vokal texnika ilə məhdudlaşmır, kökləri mistik dərkə qədər uzanır.
Ənənəvi vokal məktəbinin zirvəsi və ilahi diapazon
Həm Alim Qasımov, həm də Yasin əl-Tuhami qeyri-adi vokal imkanlara malikdirlər. Alim Qasımovun kontr-tenor diapazonuna yaxınlaşan, dramatik elementlərlə zəngin və heyrətamiz zildə sərbəst hərəkət edən səsi, ərəb musiqisində Yasin əl-Tuhami güclü, bariton-tenor xarakterli və heç bir mikrofona ehtiyac duymayan təbii gur səs gücü ilə eyniləşir. Hər iki sənətkar uzun illər boyu vokal formalarını itirmədən, yaşın gətirdiyi fiziki məhdudiyyətlərə meydan oxuyaraq eyni ehtiras və güclə oxumaq fədakarlığı nümayiş etdirmişlər.
İmprizasiya dühası: Muğam və Məvval mütənasibliyi
Azərbaycan muğamının əsasını təşkil edən sərbəst ritmli improvizasiya və fərdi şərh forması, ərəb vokal sənətində özünü “Məvval” (Mawwal) janrında tapır. Alim Qasımov muğam dəstgahlarında qəzəllərin fəlsəfi mahiyyətini səs fəndləri ilə açdığı kimi, Vadi əl-Safi də ərəb məvval sənətinin ən böyük ustadı hesab olunur. Onun ərəb məqamları (Bayati, Rast, Hicaz) arasında etdiyi keçidlər və sözün emosional yükünü səs vibrasiyaları ilə dinləyiciyə ötürmək qabiliyyəti Alim Qasımovun muğam fəlsəfəsi ilə birbaşa eyni xətt üzərində kəsişir.
Alim Qasımovu fərqləndirən ən böyük cəhət onun ifa zamanı daxili bir trans (vəcd) vəziyyətinə keçməsi, fiziki aləmdən qopmasıdır. O, oxuyarkən sanki sufizm fəlsəfəsindəki “səma” ayinini səs tonları ilə icra edir. Yasin əl-Tuhami də ifalarında xüsusilə mənəvi, vətənpərvərlik və fəlsəfi mövzulara toxunarkən dinləyicini katarsis vəziyyətinə çatdırırdı. Onların səhnə performansı sadəcə estetik zövq deyil, həm də mənəvi təmizlənmə (katarsis) ritualıdır.
Köklərə sadiqlik və qlobal innovasiya
Alim Qasımov klassik muğamı qorumaqla yanaşı, onu caz, avanqard və qərb klassik musiqisi ilə (məsələn, Kronos Quartet ilə layihələr) sintez edərək dünyaya tanıtdı. Yasin əl-Tuhami də eynilə Misir folklorununun akademik ərəb musiqisi səviyyəsinə qaldırmış, ənənəvi musiqini simfonik orkestrlərlə və beynəlxalq layihələrlə sintez edərək qloballaşdırmışdır.
Hər iki ustad öz milli irsini modernləşdirmədən, onun ruhunu zədələmədən müasir dünyaya təqdim etməyin formulunu tapmış innovatorlardır.
Alim Qasımov və Yasin əl-Tuhami yaradıcılığı sübut edir ki, böyük sənət coğrafi sərhədlər tanımır. Azərbaycan muğamının fəryadı və fəlsəfəsi ilə ərəb məvvalının əzəməti bu iki dahi şəxsiyyətin timsalında eyni mənəvi zirvədə qovuşur.
