BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
İsrail hakimiyyətinin mübarək Məscidül-Əqsanı bağlaması ikinci ayına daxil olur. Bu müddətdə İsrail tərəfin mövcud vəziyyəti (status-kvo) dəyişmək, yeni faktiki reallıqlar tətbiq etmək, məkanı yəhudiləşdirmək və İslam Vəqfləri İdarəsinin səlahiyyətlərini sıradan çıxarmaq cəhdləri ilə bağlı ciddi xəbərdarlıqlar edilir.
Cari ilin 28 fevral tarixində İran əleyhinə başladılan ABŞ-İsrail müştərək hücumundan bəri elan olunan "fövqəladə vəziyyət" bəhanəsi ilə İsrail rejimi məscidi qapalı saxlayır və müsəlmanların bura daxil olmasının qarşısını alır.
Ekspertlərin fikrincə, Şərqi Qüdsün 1967-ci ildəki işğalından bəri ilk dəfə olaraq bu müqəddəs məkanın bir ay ardıcıl bağlı qalması sadəcə keçici bir addım deyil. Bu, yerli və beynəlxalq reaksiyaların sərhədlərini yoxlamaq, ibadət və giriş üzərində mütləq nəzarət tənliyini bərqərar etmək məqsədi daşıyan daha geniş bir planın tərkib hissəsidir.
Fövqəladə vəziyyət Qüdsə niyə tətbiq edilə bilməz?
Qüds Universitetinin beynəlxalq hüquq professoru Münir Nuseybə qeyd edir ki, Məscidül-Əqsanın hətta bir gün belə bağlanması birdən çox hüquq pozuntusudur:
Qüds işğal altındadır: Beynəlxalq hüquqa görə Qüds işğal edilmiş şəhərdir və işğalçının orada suverenliyi yoxdur. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin 2024-cü ilin iyul ayında çıxardığı məşvərətçi rəyə əsasən, İsrailin hərbi və məskunlaşma mövcudluğu "qeyri-qanunidir" və mümkün qədər tez başa çatmalıdır.
İnzibati aidiyyət: İsrail ordusunun "Daxili Cəbhə" təlimatları Qüdsə və Məscidül-Əqsaya şamil edilə bilməz, çünki məscid işğalçının suverenliyi altında deyil, İordaniyaya bağlı Vəqf İdarəsinin tabeliyindədir.
"Status-kvo" pozuntusu: Qapanma, beynəlxalq hüquq kimi təsnif edilən və Osmanlı dövründə qəbul olunmuş "Statikvo" (mövcud vəziyyət) qanununu pozur. Bu qanun müqəddəs məkanların heç bir müdaxilə olmadan olduğu kimi qalmasını tələb edir.
Müsəlmanların mülkiyyət hüququ: Girişin məhdudlaşdırılması və ya tamamilə qadağan edilməsi status-kvonun pozulmasıdır. Çünki bu qanun məscidin bütün həyəti, namazgahları, məktəbləri və hər bir guşəsi ilə birlikdə müsəlmanların mütləq mülkiyyəti olduğunu və idarəetmənin onlara aid olduğunu təsbit edir.
Cenevrə Konvensiyası: Dördüncü Cenevrə Konvensiyasına əsasən, işğalçı dövlət tabeliyindəki əhalinin dini inanclarına, ayinlərinin icrasına hörmət etməli, ibadət yerlərinə girişi təmin etməli və dini hisslərə toxunan kollektiv tədbirlərdən çəkinməlidir.
Qapanma vaxtının əhəmiyyəti
Akademik və Məscidül-Əqsanın keçmiş media və ictimaiyyətlə əlaqələr rəsmisi Abdullah Maaruf bildirir ki, məscidin bir ay ardıcıl bağlı qalması faktına sadə bir inkişaf kimi baxmaq olmaz. Xüsusən də işğalçı tərəfin qapanmanı 15 aprelə qədər uzatmaq barədə qərarı vəziyyəti "son dərəcə təhlükəli" edir.
O əlavə edir ki, bu qapanma tamamilə məqsədlidir. Əsas hədəf işğalçı polisin fəaliyyətini ən çətin vaxtda - Ramazan ayının ortasında "praktiki sınaqdan" keçirmək və qapanma bitdikdən sonra məsciddə köklü dəyişikliklər etməkdir. Bunun hazırda davam edən müharibə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Qapanma şəraitində nələr baş verir?
Maaruf işğalçı tərəfin qapanma müddətində Məscidül-Əqsanın idarəçiliyi ilə bağlı etdiyi "fundamental dəyişiklikləri" ifşa edir:
İslam Vəqfləri İdarəsinin işçilərinin giriş sayını cəmi 25 nəfərlə məhdudlaşdırıb.
Məscidə girən hər bir şəxsin kimliyi, səbəbi, giriş tərzi, vaxtı və qalma müddəti barədə əvvəlcədən məlumatlandırma tələbi qoyulub.
İşini bitirən işçilərin ərazidən dərhal uzaqlaşdırılması icra olunur.
O, həmçinin işğalçı polislərin Əqsa daxilində nümayişkaranə şəkildə "buranın sahibi bizik" mesajı verən təxribat xarakterli davranışlarına diqqət çəkib. Mesaj həm də fələstinlilərədir: işğalçı tərəf özünü müqəddəs məkanın yeganə inzibati və siyasi qərarvericisi kimi təqdim edir, İordaniya Vəqf İdarəsinin və qüdslülərin varlığını görməzdən gəlir.
Səssizlik işğala xidmət edir
Tədqiqatçı Maaruf hesab edir ki, işğalçı tərəf artıq Qüdsdəki fələstinli varlığını hesaba almır. O bildirir ki, ərəb dünyasının rəsmi səssizliyi və zəif reaksiyaları işğalçını məsciddə istədiyini etməyə şirnikləndirir.
Yekun olaraq vurğulanır ki, hazırda real çəkindirici reaksiya tələb olunur. İşğalçı tərəfin müharibə səbəbindən daxili vəziyyətinin həssas olduğu bir məqamda bölgədə rəsmi və xalq səviyyəsində mövqe kəskinləşdirilməlidir.
