BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
17 aprel 2026-cı il tarixində İranın Hörmüz boğazını tamamilə ticarət gəmilərinin hərəkəti üçün açması qlobal iqtisadiyyatda və siyasətdə zəlzələ effekti yaradıb. İsrail və Livan arasında əldə olunmuş 10 günlük atəşkəs fonunda atılan bu addım, enerji bazarlarında son ayların ən kəskin qiymət düşüşünə (11%) səbəb olub. ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla genişmiqyaslı sazişə "çox yaxın" olduqlarını bəyan etməsi, regionda müharibə riskinin diplomatiya ilə əvəzlənməsi ehtimalını pik həddə çatdırıb.
İran Xarici İşlər Naziri Abbas Əraqçinin Hörmüz boğazının bütün ticarət gəmiləri üçün açıq elan etməsi xəbəri yayılan kimi neft bazarlarında "müharibə mükafatı" (war premium) sürətlə əriməyə başlayıb. London Birjasında Brent markalı neftin qiyməti cəmi bir neçə saat ərzində 11.2% ucuzlaşaraq 88.27 dollara enib. ABŞ-ın WTI nefti isə 12% dəyər itirərək 83.29 dollar səviyyəsində qərarlaşıb. Bu eniş, bir neçə gün əvvəl ABŞ-ın dəniz blokadası səbəbindən 100 dolları keçən yanacaq qiymətlərindən sonra qlobal tədarük zənciri üçün böyük bir nəfəslik rolunu oynayır.
Eyni zamanda, ABŞ dollarının indeksi (DXY) 97.80 bəndinə qədər geriləyərək fevral ayından bəri ən aşağı səviyyəsini görüb. Dolların zəifləməsi və neftin ucuzlaşması investorları qızıl və digər qiymətli metallara yönəldib. Qızılın bir unsiyası 1.64% artaraq 4869.32 dollara yüksəlib ki, bu da bazarın hələ də kövrək olan sülh prosesindən özünü sığortalamaq cəhdi kimi qiymətləndirilir.
Siyasi təhlilin ən kritik tərəfi ABŞ və İran arasındakı ritorik dəyişiklikdir. Prezident Tramp Ağ Ev qarşısında jurnalistlərə verdiyi açıqlamada, İranın 20 ildən artıq müddətə nüvə silahından imtina etmək təklifini irəli sürdüyünü qeyd edib. "Biz çox yaxınıq," deyən Tramp, eyni zamanda ehtiyatı əldən verməyərək, tam razılaşma olana qədər dəniz blokadasının davam edəcəyini vurğulayıb.
Gələn həftənin əvvəlində Pakistanın ev sahibliyi ilə ABŞ və İran nümayəndələri arasında keçirilməsi planlaşdırılan görüş, 2026-cı ilin ən mühüm diplomatik hadisəsi olmağa namizəddir. İranın boğazı açmaq qərarı, bu danışıqlar öncəsi Tehranın "xoşniyyət nümayişi" və iqtisadi nəfəs almaq cəhdi kimi oxunur.
Gərginliyin azalması dərhal Uoll-Strit indekslərində əksini tapıb. Dow Jones, S&P 500 və Nasdaq indeksləri yaşıl zonaya keçərək investorların gələcəyə dair ümidlərini artırıb. Regional müstəvidə isə Dubay və Əbu-Dabi birjaları son 6 həftənin ən yüksək artımını nümayiş etdirib. Avropanın "Stoxx 600" indeksi isə ardıcıl dördüncü həftədir ki, qazancını qoruyub saxlayır.
Təkcə neft deyil, Avropanın təbii qaz bazarı da bu yumşalmadan payını alıb; qazın qiyməti meqavat-saat üçün 40.8 avrodan 38 avroya enib. Analitiklər hesab edirlər ki, Hörmüz boğazı vasitəsilə tanker hərəkətinin bərpası qlobal enerji inflyasiyasını dayandıra bilər.
Xatırladaq ki, Hörmüz boğazı ətrafındakı böhran ABŞ-ın dəniz blokadası və regiondakı hərbi toqquşmalar səbəbindən dünya iqtisadiyyatını resessiya həddinə çatdırmışdı. Livan və İsrail arasındakı 10 günlük atəşkəs bu böyük problemin həlli üçün bir pəncərə açıb. Lakin ekspertlər xəbərdarlıq edir ki, bazarlar hazırda "xəbərlər rejimində"dir; hər hansı bir təxribat və ya danışıqların pozulması qiymətləri yenidən rekord həddə çatdıra bilər.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin rəhbəri Fatih Birolun da qeyd etdiyi kimi, Yaxın Şərqdə itirilmiş enerji mövqeyinin tam bərpası üçün hələ ən azı iki il vaxt tələb olunur. Buna görə də, hazırkı "sülh rallisi" hələlik strateji deyil, daha çox taktiki və psixoloji xarakter daşıyır.
