BAKU,VOA
BookHub – Oxu və düşün rubrikası üçün dünya ədəbiyyatının ən böyük psixoloji trilleri və fəlsəfi romanı sayılan, vicdanın səsi ilə qanunun sərtliyi arasındakı mübarizəni anladan Fyodor Dostoyevskinin "Cinayət və cəza" (Prestupleniye i nakazaniye) əsərinin geniş təhlilini təqdim edirik.
Müəllif haqqında
Fyodor Mixayloviç Dostoyevski insan psixologiyasının ən qaranlıq deşiklərinə enən, ruhun əzabını və yüksəlişini ən dürüst şəkildə təsvir edən dahi rus yazıçısıdır. 1821-ci ildə doğulan müəllif, həyatı boyu katorqa (sürgün), maddi yoxsulluq və ağır xəstəliklərlə sınağa çəkilmiş, bu təcrübələr onun əsərlərində sarsılmaz mənəvi dərinliyə çevrilmişdir. Dostoyevski "insan bir sirrdir" fəlsəfəsinə sadiq qalaraq, hər bir obrazının daxili dünyasında gedən "Tanrı ilə Şeytanın savaşı"nı təsvir edir. O, cinayətkarların, alçaldılmışların və mənəviyyat axtarışçılarının səsi olmuşdur. Yazıçının dili gərgindir, oxucunu daim həyəcan və suallar içində saxlayır. Onun əsərləri sadəcə bədii mətn deyil, həm də sosiologiya, psixologiya və ilahiyyat elmləri üçün fundamental mənbədir. Dostoyevski inanırdı ki, dünyanı mərhəmət və gözəllik xilas edəcəkdir. Z nəsli üçün o, saxta maskaları cıran və insana öz həqiqi, bəzən isə qorxulu simasını göstərən ən təsirli psixoloqdur. Onun mirası zamanın sınağından keçərək hər bir dövrün insanına "vicdan nədir?" sualını yenidən xatırladır.
"Cinayət və cəza" – bir tələbənin özünü "üstün insan" hesab edərək törətdiyi cinayətin və bu cinayətdən sonra yaşanan dəhşətli mənəvi əzabın (cəzanın) hekayəsidir.
Raskolnikovun "Üstün İnsan" nəzəriyyəsi Baş qəhrəman Rodion Raskolnikov kasıb bir tələbədir. O, dünyanı iki qismə bölür: "itaətkar kütlə" və "qanunları poza bilən üstün insanlar" (məsələn, Napoleon kimi). Raskolnikov özünü yoxlamaq üçün lazımsız və qəddar hesab etdiyi bir sələmçi qadını öldürür. Lakin onun məqsədi pul deyil, öz ideyasını isbat etməkdir. Cinayəti törətdiyi andan etibarən o, planladığı "soyuqqanlı qəhrəmana" deyil, vicdan azabından ağlını itirmək həddinə çatan bir məzluma çevrilir.
Cəza nə vaxt başlayır? Dostoyevski bizə göstərir ki, əsl cəza həbsxana barmaqlıqları deyil, insanın öz daxili məhkəməsidir. Raskolnikov cinayətdən sonra cəmiyyətdən, ailəsindən və özündən qaçmağa çalışır. Romanın adı təsadüfi deyil; cinayət bir neçə dəqiqə çəkir, lakin cəza cinayətdən dərhal sonra başlayır və illərlə davam edir. Kitabın dahi müstəntiqi Porfiri Petroviç isə Raskolnikovu fiziki dəlillərlə deyil, məhz psixoloji manevrlərlə təslim olmağa sürükləyir.
Soniya və Mənəvi Xilas Raskolnikovun yeganə xilası Sonya Marmeladova olur. Sonya ailəsini aclıqdan xilas etmək üçün özünü feda edən, lakin ruhən təmiz qalan bir qadındır. O, Raskolnikova cinayətini etiraf etməyi və əzab çəkərək təmizlənməyi tövsiyə edir. Sonyanın fədakarlığı və imanı Raskolnikovun "soyuq zəkasına" qalib gəlir. Əsərin sonunda Raskolnikovun mənəvi dirilişi məhz sevgi və etiraf vasitəsilə mümkün olur.
BookHub: Qızıl qaydalar və çıxarılacaq dərslər
Vicdanın qaçılmazlığı: İnsan qanundan qaçsa da, öz ruhundan və vicdanından əsla qaçıb gizlənə bilməz.
İdeologiyanın təhlükəsi: İnsanları siniflərə ayıran və bəzilərini "lazımsız" sayan hər hansı nəzəriyyə fəlakətlə nəticələnir.
Acı və Təmizlənmə: Dostoyevskiyə görə, insan yalnız çəkdiyi iztirablar vasitəsilə həqiqi xoşbəxtliyi və mənəvi ucalığı dərk edə bilər.
Xilas sevgidədir: Ən ağır cinayəti belə silə biləcək yeganə qüvvə səmimi peşmanlıq və təmənnasız sevgidir.
"Cinayət və cəza" oxucunu sarsıdan, hər kəsin daxilindəki "Raskolnikov"la üz-üzə qoyan bir güzgüdür. "BookHub – Oxu və düşün" olaraq vurğulayırıq ki, bu kitab bizə qaranlıqdan işığa gedən yolun yalnız vicdandan keçdiyini öyrədir.
